VOV4.Xơ Đăng - A kong pơlê Kon Tum, kơ’nâi 10 hơnăm tơbleăng pêi tiô pơkâ, mơhá liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong hiăng mơjiâng xiâm kơxô̆ liăn tơniăn ăm tơdroăng rak ngăn kong dêi mâu tíu pêi cheăng, pơkuâ rak kong rế tơ-ƀrê tâ. Tơdrêng amê luât pơkâ mê xuân hiăng kum ăm rơpâu rơpŏng kuăn pơlê tung kong pơlê ƀă ki hên cho hdroâng kuăn ngo châ pơ’lêh tơdroăng rêh ối mơ-eăm mơnhông hluăn ing kơtiê. Ki khât ăm hlo ing tơdroăng ki tơ-ƀrê  dêi tơdroăng cheăng kâ ki kong pro pơxúa ăm, kuăn pơlê Kon Tum dế rêm hâi rơtế hmâ ƀă kong hlối rak ngăn kong, mơdêk ăm kong rế tơ-brê tâ.

Tơdrêng ƀă luât pơkâ kơdroh kơ klêa xăm kơtiê dêi Đảng, Tơnêi têa, 10 hơnăm hdrối tơdroăng pêi pro tơ-ƀrê luât pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong a kong pơlê Kon Tum hiăng tơdjâk  pro pơxúa troh tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê mơngế ki rak ngăn kong. Ki khât ăm hlo tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê  ‘mâi hơ’lêh nhên, malối cho kuăn pơlê a thôn, kuăn pơlê rêh tung kong, ối achê kong, kơpong hngế hngo, kơpong kơtiê xơpá ó dêi kong pơlê.

Pơla hơnăm 2011- 2020, tâi tâng kơxô̆ liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ki Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum hiăng xo mơhá ăm lối 29 rơpâu 200 rơpŏng ƀă 210 khu kuăn pơlê cho lối 176 rơtal 700 rơtuh liăn. Ing kơxô̆ liăn mê, kuăn pơlê ƀă khu kuăn pơlê ‘no mơnhông pêt kong kum tơdroăng rêh ối rế châ tơbrê.

A cheăm Đăk Pxi, tơring Đăk Hà, krê tung hơnăm 2020 kố nah, 5 khu kuăn pơlê xo rak ngăn kong ai xo 3 rơtal 900 rơtuh liăn ki mơhá ăm hnoăng  rak ngăn kong. Kơxô̆ liăn ki mê châ mâu khu kuăn pơlê ăm 50% ăm ‘na tơdroăng rak ngăn kong, 20% ăm mâu tơdroăng pêi tơchoâm dêi thôn ƀă 30% ki u ối mơjiâng Liăn ‘măn kơdĭng kum ăm mâu ngế tung khu mung  vâ cheăng kâ  mơnhông mơdêk.

Pôa A Sáo, kuăn ngo Rơteăng, hngêi ối a pơlê Kon Pao Kla ăm ‘nâi, ing kơxô̆ liăn ai lối 10 rơpŏng kuăn pơlê tung pơlê hiăng mung liăn  ‘no păn ro, păn pu pái, păn chu hdrê môi tiah hơkái. Krê rơpŏng pôa kơtăn kố 3 hơnăm mung liăn  ‘măn kơdĭng rôe hdrê ro păn. Ăm hlo tơ-ƀrê cho tơdroăng ki hâk mơmê:

‘’Ing ai Liăn ‘măn kơdĭng dêi tơdroăng rak ngăn kong châ tơniăn tơdroăng rêh ối tung rơpŏng hngêi. Rơpŏng hngêi ai kơxô̆ liăn mung cho 10 rơtuh liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong rôe ro păn. Nôkố ro hiăng ai kuăn châ 3 to. Ăm hlo mơdêk păn 3 to ro tung rơpŏng hngêi cho tơdroăng ro khât vâ ai liăn, ai tơmeăm tung rơpŏng hngêi’’.

Tối ki tơ-ƀrê ki kơxô̆ liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong pro pơxúa ăm mơngế Rơteăng tung cheăm, pôa Nguyễn Phúc Đoan, Kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm kơtiê xơpá má môi dêi cheăm Đăk Pxi, tơring Đăk Hà, ăm ‘nâi:

‘’Kơxô̆ liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong mơhá ăm kuăn pơlê, cheăm ngin hiăng tơkŭm ăm kuăn pơlê xúa châ tơ-ƀrê. Tung mâu hơnăm hdrối nah ƀă túa pêi cheăng ki ngin hiăng tơbleăng, môi tiah păn rơkái, mơnhông păn pu pái ƀă mơdêk pêt loăng plâi hiăng pro pơxúa hên tung veăng mơnhông cheăng kâ rêh ối, mơdêk châ xo tơ’mot liăn pro tơniăn tung rêh ối, kuăn pơlê chôa lâng hluăn ing kơtiê xơpá krá tơniăn ton’’.

Tung 10 hơnăm hdrối, tâi tâng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum hiăng châ xo lối 1.800 rơtal liăn cho liăn mơhá ăm hnoăng gak ngăn kong, liăn rơkâ chôa nâp i-iâ  há ƀă mâu kơxô̆ liăn xúa tơtro ki ê. Liăn vâ mơhá hiăng châ xoăng ăm 32 ngế pơkuâ kong cho khu tơrŭm, 75 Vi ban cheăm, pơlê kân châ Tơnêi têa pơcháu tơnêi, pơcháu kong, vâ chê 3.400 rơpŏng mâu ngế ƀă 49 khu kuăn pơlê tung thôn.

Kơxô̆ liăn kơpêng mê vâ tơ’mô ƀă tâi tâng tơnêi kong ki châ mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ai lối 3 rơtuh 420 rôh ngế tung ha kong ƀă tâng riân dâng 342 rơpâu 800 rôh ha môi hơnăm. Ki tơ-ƀrê tung 10 hơnăm pêi pro mơhno, liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong cho luât pơkâ ki kal vâ mâu tíu pêi cheăng pơkuâ kong a kong pơlê Kon Tum kring vế ƀă mơnhông mơdêk pêt kong krá tơniăn ton.

Pôa Hoàng Văn Chất, Kăn hnê ngăn Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu rak ngăn kong Đăk Tô, tíu pêi cheăng châ pơcháu rak ngăn 29 rơpâu ha kong, tung mê ai tơnêi châ xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong  cho lối 22 rơpâu ha ƀă yă tâng riân 1 ha rêm hơnăm 800 rơpâu liăn, ăm ‘nâi:

‘’Sap ai pơkâ luât gak ngăn kong, tối tơchoâm vâ tối pơ’lêh tâi tâng a tung tơdroăng rak ngăn kong. Má môi tơdroăng rak ngăn kong châ tơmâng khât. Ing kơxô̆ liăn ‘no rôe tơmeăm xúa, tơmeăm hbrâ tơpâ mơdât on chếo kong xuân teăm tơdrêng. Liăn khế mơhá ăm mâu kăn ƀô̆ kŏng nhân tơniăn tơdroăng rêh ối. Drêng pơkâ luât tŏng kum tơdroăng rêh ối mơngế ki gak ngăn kong má lối kuăn pơlê, Khu kuăn pơlê rế to rế tơniăn, mơnhông tơ-ƀrê’.

Veăng ‘no hnoăng pêi tơ-ƀrê dêi tơdroăng pêi pro tiô luât mơhá ăm hnoăng gak ngăn kong 10 hơnăm hdrối a Kon Tum ai hnoăng pêi pro ki kal dêi Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong  dêi kong pơlê Kon Tum ƀă tơá pôa Hồ Thanh Hoàng, ngế châ rah xo pro Ngế pơkuâ rak liăn mê tung 7 hơnăm hdrối.

Ƀă tơdroăng mơ-eăm tơniăn kơxô̆ liăn pêi lo tơdroăng rak ngăn kong dêi kong pơlê, Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong  dêi kong pơlê Kon Tum hiăng hriăn pêi pro, kĭ tơhrâ hlối 56 hơp đong ƀă 56 tíu pêi cheăng thế ăm vâi liăn hnoăng rak ngăn kong. Mơ-eăm kơhnâ pêi cheăng, tơrŭm pêi tơ-tro dêi Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong  Việt Nam vâ xing xoăng teăm tơdrêng liăn ki mê ing 15 tíu pêi cheăng thế ăm liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong vêh troh a Khu ra liăn dêi kong pơlê.

Vâ pêi pro tơdroăng mơhá liăn tơbrê, plâ 10 hơnăm hdrối, tung tơdroăng mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong, Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum malối tơmâng khât troh tơdroăng séa ngăn, tí tăng ngăn tơdroăng gak ngăn, xuá kơxô̆ liăn mơhá hnoăng gak ngăn kong dêi Ngế pơkuâ gak kong  ƀă Vi ƀan râ cheăm mê hiăng ví ki xôi tung  tơdroăng cheăng, ví mơ’nhiê liăn tê kơtê.

Pôa Hồ Thanh Hoàng, Ngế pơkuâ Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum ăm ‘nâi, tơdroăng  pro tơrŭm môi tuăn pơla Tíu pêi cheăng pơkuâ gak kong ƀă kuăn pơlê cho môi tơdroăng luât pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng gak ngăn kong rế pơxúa tung rêh ối, mơhno hnoăng ki kal dêi luât pơkâ mê ƀă tơdroăng cheăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê:

‘’Mâu ngế pơkuâ gak kong cho khu tơkŭm mê cho mâu Kŏng ti rak ngăn kong   rak kơnhŏng têa, kong kân ai liăn mơhá tơniăn, ton vâ tơniăn tung tơdroăng  cheăng pêi dêi tơná. Tơdroăng rêh ối dêi kăn bô̆, kŏng nhân mâu tíu pêi cheăng pơkuâ rak kong rế châ mơnhông tơ-brê. Xua mê kăn ƀô̆ kŏng nhân mâu kŏng ti kố xuân hiăng mơ-eăm vâ veăng gak ngăn kong. Kơnôm ai liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong tơniăn mê, kuăn pơlê xuân mơ-eăm veăng séa ngăn rak ngăn kong tơdroăng rêh ối vâi rế châ tơ-brê’’.

Ôh tá pơtê pơ’lêh nếo, hriăn plĕng nếo, luâ 10 hơnăm pêi cheăng, Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum ai 19 tơdroăng hriăn plĕng ki nếo râ cheăm ƀă 3 hriăn plĕng ki  Hô̆i đong  mơnhên. Tung mê ai 2 hriăn plĕng châ Kăn xiâm hnê ngăn Vi ƀan kong pơlê Kon Tum mơnhên xua tơdjak châ pro. Ƀă mâu hnoăng ki châ pêi tơ-brê tung kơvâ cheăng ƀă tơdroăng cheăng ‘na rêh ối pơlê pơla, 10 hơnăm hdrối Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum hâk tơngăm châ rêm râ mơnhên ƀă hên inâi châ kơdeăn khĕn ƀă túa khĕn kơdeăn.

Vâ ‘nâi nhên tâ ‘na tơdroăng mơ-eăm dêi Khu pơkuâ râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum tung 10 hơnăm pêi cheăng xuân môi tiah mâu tơdroăng châ tơ-ƀrê ki troăng hơlâ mơhá liăn hnoăng rak ngăn kong kum ăm tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong dêi kong pơlê, kơ’nâi kố cho roh tơpui tơno dêi ngế chêh hlá tơbeăng ƀă pôa Hồ Thanh Hoàng, Kăn pơkuâ râng kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum.

Ô pôa, tơdroăng ki klâi hiăng chiâng tơdroăng ki môi tuăn dêi mâu khu râ, mâu kơvâ cheăng ƀă kuăn pơlê kong pơlê Kon Tum tung tơdroăng pêi pro troăng hơlâ mơhá hnoăng rak ngăn kong tung plâ 10 hơnăm hiăng hluâ?

Tiâ: Sap ing mâu hâi apoăng to pro Kăn pơkuâ râng kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong, á hiăng hlo tâi tâng mâu khu pơkuâ kong, khu rak ngăn kong, kăn ƀô̆ cheăm tá hâi ‘nâi ‘na troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong. Ing tơdroăng ai khât kố á rơtế ƀă nhŏng o rah chêh mơ-éa râng kŏng Kơ-êng – Tiâ ‘na troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong. Tơdroăng xiâm cho rêm tơdroăng ki kơ-êng ‘nâng ‘nâi tiô a Pơkâ 99 ƀă mâu Thông tư dêi Khu xiâm pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng ƀă thôn pơlê vâ pro ăm mâu khu pơkuâ kong, mâu Vi-ƀan cheăm xuân môi tiah mâu tíu cheăng ki ai tơdjâk ‘nâi nhên ‘na troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong vâ pêi pro troăng hơlâ kố tơtro tâ.

Klêi mê, á xuân hiăng mơ’no liăn tơmiât ƀă rơtế ƀă nhŏng o cho thế pêi pro tơdroăng pơtâng tối tơtro tâ vâ rêm ngế kuăn pơlê xuân môi tiah mâu khu pơkuâ kong ‘nâi nhên troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong vâ djâ troăng hơlâ mot tung tơdroăng rêh ối’’.

-Ki nhên mâu troăng pêi pơtâng tối châ Khu pơkuâ râng kơxô̆ liăn rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum pêi pro châ tơ-ƀrê klâi, ô pôa?

Tiâ: Ngin hiăng tơkŭm po mâu Hneăng hôp pơtâng tối a râ cheăm rêm hơnăm. Rêm hơnăm ai dâng 50 hneăng hôp. Rế pơtâng tối, rế tơrŭm hnê mơhno kuăn pơlê xúa kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong tung mơnhông tăng cheăng pêi vâ mơdêk châ tơ-ƀrê kơxô̆ liăn mơhá rak ngăn kong kum kuăn pơlê mơdêk tơdroăng rêh ối kơdroh tơdroăng ko ‘nhê kong.

Má péa nếo, ngin hiăng mơjiâng mâu kơ-ƀăng pơtâng tối tâp krá môi tíu a mâu troăng kân, mâu tíu ai kơdrâm kuăn pơlê prôk lăm vâ pơtâng tối troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong troh kuăn pơlê. Ngin rah chêh mâu tơdroăng vâ pơtâng tối ‘na troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong, pơtâng tối ‘na tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong a kơtôu hlá mơ-éa chêh xing xoăng ăm mâu vâi o hok tro vâ kum mâu vâi o hok tro a kơpong ki tơdah rak ngăn kong cho mâu cheăm kơpong hơngế hơngo kơdroh pá puât ai kơxôp mơ-éa chêh troh hngêi trung.

Tơdrêng amê djâ tơdroăng pơtâng tối mot tung rêm ngế o hok tro. Ing mâu vâi o hok tro troh mâu nôu pâ hok tro, troh mâu thái cô ƀă troh lâp lu tung pơlê pơla.

-Rơtế ƀă mơjiâng kơxô̆ liăn tơniăn ăm mâu tíu pơkuâ kong a Kon Tum, ối ai tơdroăng châ tơ-ƀrê ki lâi ki êh pôa tâ hâk má môi hluâ 10 hơnăm pêi pro troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn rak ngăn kong?

Tiâ: Ing kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong hiăng kum tung tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê, ki má lối cho kuăn pơlê rêh ối a kơpong hơngế hơngo, kơpong ki pá puât dêi kong pơlê Kon Tum. Pakĭng mê hên mâu kăn ƀô̆, kŏng nhân dêi Kŏng ti rak ngăn kong xuân hiăng châ tơniăn tơdroăng rêh ối. Ing mê vâi hmiân tuăn ƀă tơdroăng rak ngăn kong.

-Pâ mơnê kơ pôa Hồ Thanh Hoàng, Kăn pơkuâ râng kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum hiăng mơdoh chôu ăm roh tơpui tơno kố!

Gương prế A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng