VOV4.Xơ Đăng - Sâm Ngọc Linh cho pơkeăng nhâ loăng ki kơniá khât dêi kong pơlê Kon Tum, xua ki kơnía ga cho pro pơkeăng ƀă tê xuân châ kơnâ khât. Rêm hơnăm xuân ai tơ’nôm lối hên khu mơdró kâ mơ’no liăn ngân vâ pêt mơjiâng sâm Ngọc Linh ƀă hnối tê mâu tơmeăm ki châ mơjiâng ing sâm kố. Maluâ ti mê, klêi kơ’nâi Kŏng ti tơlo liăn cheăng Kŏng ngê̆ Việt Á há rơkong tê kit - cho kơmăi ki séa pơreăng COVID-19 tâk kơnâ, tơdroăng kố hiăng châ ‘nâi, mê tơdroăng ki păng ‘nâng dêi tơmeăm ing sâm kố xuân hiăng châ khu ngế hriăn plĕng ‘na khoa hok kŏng ngê̆ mơhno tối, mê mâu ngế ki hâk git kơ sâm Ngọc Linh Kon Tum bố bố xuân tô tuăn pá kâi tối.

Hên mâu khu mơdró kâ ki nếo châ mơjiâmg hiăng mơhnŏng tối tơbleăng lối pơloi heâk, ôh tá tơdrăng tung tơdroăng tối ‘na tơmeăm ki mơjiâng ing sâm kố. Xuân ai mâu khu mơdró kâ ki ê hiăng tê tơmeăm tối cho tơmeăm ki mơjiâng ing sâm Ngọc Linh, la ôh tá ‘nâi xiâm kối ga. Khoa Điềm, Ngế chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam a kơpong Tây Nguyên ai ƀai chêh “Ing kit ki test Việt Á troh a tơdroăng tô tuăn ‘na sâm  Ngọc Linh”.

Mơ’nui khế 11 pơla hdrối kố nah a kơxô̆ 740 troăng Phạm Văn Đồng, bêng Trần Hưng Đạo, pơlê kong kơdrâm Kon Tum, kong pơlê Kon Tum, Kŏng ti Tơlo liăn ‘No liăn cheăng sâm Việt Nam tơkŭm hơniâp ro tơkŭm po hiăng pro klêi tíu pêi cheăng Sâm Việt Nam ƀă tơmối ki châ krếo thế cho khu xiâm ƀă kong pơlê. Drêng a rôh tơkŭm po tơdroăng kố, jâ Nguyễn Thị Thanh Loan, kăn phŏ pơkuâ Kŏng ti Tơlo ‘No liăn cheăng sâm Việt Nam tối nhên kô mơ-eăm ăm sâm Ngọc Linh châ troh a kong têa ê.

Leh mơjiâng pro klêi Tíu pêi cheăng sâm Việt Nam dêi Kŏng ti tơlo ‘no liăn cheăng sâm Việt Nam châ tơkŭm po hơniâp ro

Khu mơdró kâ xuân ai tơdroăng ki ‘no liăn cheăng ƀă hbrâ rơnáu krâu vâ ai 10 ha tíu pêt sâm Ngọc Linh xiâm, a cheăm Ngọc Lây, tơring Tu Mrông ƀă cheăm Mường Hoong, tơring Đak Glei:

“Ki rơhêng vâ dêi ngin cho châ pêt sâm Ngọc Linh, sâm Việt Nam dêi kong pơlê Kon Tum tối krê ƀă dêi Việt Nam tối tơdjuôm troh ƀă tâi tâng mâu vâi pú tung lâp plâi tơnêi vâ pro tiah lâi vâi châ ‘nâi troh sâm Việt Nam ai trếo  saponin lĕm má môi nôkố. Nôkố ngin ai kơdrum pêt sâm ki xiâm cho 10 ha sâm Ngọc Linh a 2 tơring Tu Mrông ƀă Đak Glei”.

Tối tơbleăng dêi jâ Nguyễn Thị Thanh Loan, kăn phŏ pơkuâ Kŏng ti Tơlo liăn sâm Việt Nam ƀă tối tơbleăng dêi khu chêh hlá tơbeăng dêi Kŏng ti kố ‘na tơdroăng ki xúa kơdrum sâm Ngọc Linh xiâm 10 ha, tung mê ai 8 ha a cheăm Ngọc Lây ƀă 2 ha a cheăm Mường Hoong hiăng kơdrâ ƀă khu kăn pơkuâ 2 to cheăm.

Kăn pơkuâ Vi ƀan cheăm Mường Hoong, tơring Đak Glei tối nhên: Tơdroăng ki khu mơdró kâ tối kơpêng ôh tá ai ƀăng tơnêi ki lâi pêt sâm a tơring kố. Ƀă pôa Đặng Quốc Dũng, Kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm Ngọc Lây xuân ăm ‘nâi, khu pơkuâ cheăm rak ngăn krá tơniăn khât tơdroăng ki rak vế hdrê ki xiâm dêi sâm Ngọc Linh xuân môi tiah inâi sâm Ngọc Linh. Pôa tá hâi tâng tối ƀă hlo inâi Kŏng ti Tơlo liăn sâm Việt Nam mê rế ôh tá ai tơdroăng ki kŏng ti kố ai 8 ha tơnêi pêt sâm Ngọc Linh ối tung cheăm ki kố:

“Nôkố ƀă mâu khu mơdró kâ ki hiăng châ Vi ƀan hnê ngăn kong pơlê môi tuăn ăm phêp ‘no liăn bu ai to 2 khu mơdró kâ dế pêi cheăng tro luât mê cho Kŏng ti Tlo liăn sâm Ngọc Linh Kon Tum ƀă Kŏng ti Tơlo liăn sâm Ngọc Linh Tu Mrông Kon Tum. Pakĭng 2 kŏng ti ki kong pơlê hiăng kĭ pơkâ ngin hiăng ai rôh pêi cheăng ƀă mâu kŏng ti ki u ối kố, pơtih Kŏng ti sâm Việt Nam tá hâi ai kŏng ti ki lâi môi tiah mê pơkâ tơdroăng pêi cheăng ƀă cheăm ƀă ngin tá hâi ai mơnhên tơbleăng tơdroăng ‘na mâu tíu pêi cheăng ki môi tiah mê ki lâi ôh”.

Po rơdâ tơdroăng ki tung lâp tơring Tu Mrông, tíu pêi cheăng kân má môi ‘na sâm Ngọc Linh Kon Tum, khu kăn pơkuâ tơring xuân tối ôh tá ai tơdroăng ki ai khu mơdró kâ pêt hên troh ha a tơring kố la khu kăn pơkuâ ôh tá ‘nâi. Pôa Võ Trung Mạnh, Kăn hnê ngăn Vi ƀan tơring Tu Mrông ăm ‘nâi:

“ ‘Na túa pơkâ môi tuăn ăm troăng hơlâ vâ pêt sâm a tơring mê tơring tơbleăng tối, Khu ngăn chiâk deăng cho kơ koan tí tăng ‘nâi plĕng vâ kong pơlê kĭ pơkâ. Nôkố, a tơring tiô tơdroăng ki riân ngăn dêi Khu ngăn chiâk deăng bu ai 5 to tíu pêi cheăng châ kong pơlê tơbleăng vâ pêt sâm, tơrŭm pêt sâm. Tơring tá hâi tơbleăng ăm tíu cheăng ki kố pêt sâm a tơring”.

Hdrối vâ tơbleăng 10 ha sâm Ngọc Linh ôh tá ai khât châ pêt a “hlá mơ-éa” a hâi tơkŭm po hiăng mơjiâng pro klêi tíu cheăng Sâm Việt Nam a mơ’nui khế 11/2021, a khế 4/2021, Kŏng ti Tơlo liăn sâm Việt Nam xuân hiăng ai đơn pơtroh ăm Khu ngăn khoa hok ƀă Kong ngĕ kong pơlê Kon Tum pơkâ thế hbru ăm hlá mơ-éa mơnhên hnoăng rak xúa hnê mơhno tơnêi tơníu “Ngọc Linh” ăm pôm sâm ƀă tâk troh 500 rơpâu xiâm.

Tâng kŏng ti kố ai kơxô̆ xiâm sâm kố mê ƀăng tơnêi pêt kô tơ’mô ƀă 50 rơpâu ha ôh ti xê 10 ha. Hlo tơdroăng ki ôh tá tơdrăng kố, “tơbleăng tơdroăng” xúa kơdrum pêt sâm ki kơnía a kong pơlê, pôa Nguyễn Hữu Tháp, kăn phŏ hnê ngăn Vi ƀan kong pơlê Kon Tum ăm ‘nâi, kong pơlê hiăng séa ngăn ƀă ki khât gá:

“Tơdroăng kố kong pơlê kố nah hiăng tơkŭm thế mâu kăn lăm séa ngăn. Ki khât gá cho vâi xuân lăm roê, lăm tê xo. Vâi xuân roê ing mâu ngế ki pêt ah tê ăm mâu ngế ki rê a mâu tíu ki pêt sâp dêi mâu kŏng ti. Ƀă ki nhên tâ ngin kô pơtối pơkâ thế mâu kơvâ cheăng mâu tíu pêi cheăng ki ai tơdjâk troh pơtối séa ngăn”.

Tơdroăng tơbleăng sap ing Khu ngăn chiâk deăng ƀă Mơnhông thôn pơlê kong pơlê Kon Tum, troh mơ’nui khế 5/2021 ai 1.156 rơpŏng, 30 khu ƀă 5 khu mơdró kâ pêt sâm Ngọc Linh. Troh khế 12/2021 hiăng ai tơ’nôm 3 khu mơdró kâ ‘no liăn cheăng a kơvâ cheăng kố ƀă pơrá tối tơbleăng ai xúa kơdrum sâm Ngọc Linh.

Kơdrum pêt sâm Ngọc Linh ôh ti xê kơdrum pêt loăng mê ối cho kơdrum mơheăm chhá, vâ tơkâ luâ luâ mâu tơdroăng ki xơpá ‘na liăn ngân, kih thuât, pêi cheăng ƀă gak kring

Tung môi tơdroăng ki ê, a kơchơ mơdró nôkố hiăng hlo ai hên kế tơmeăm ki tĕm inâi sâm Ngọc Linh, châ mơjiâng pro a pơlê kong kân Hồ Chí Minh, Quảng Ngãi ƀă Đà Nẵng ƀă hên kong pơlê ki ê. Ai môi tơdroăng ki môi tiah dêi rơpó pơla mâu kế tơmeăm kố cho châ tê ƀă yă kơnâ, la ôh tá ai tơdroăng ki tối tơbleăng nhên lơ tối la ôh tá nhên ‘na kơlo sâm Ngọc Linh tung mâu kế tơmeăm. Tung mê ai 3 to Kŏng ti, cho: Kŏng ti Tơlo liăn sâm Ngọc Linh Kon Tum, Kŏng ti Tơlo liăn VINGIN, Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu pêt kong Đăk Tô xúa tơnêi kơdrum sâm tung ƀăng tơnêi vâ chê 1.160 ha dêi kong pơlê Kon Tum troh nôkố tối nhên, tá hâi la lâi tê hdrê xuân môi tiah kế tơmeăm ki pro ing sâm ăm khu mơdró kâ ki ê vâ pêt, uâ pơliê sâm Ngọc Linh.

Tơdroăng ki tơbleăng yă kit test COVID-19 dêi Kŏng ti Việt Á ôh tá ai tơdjâk môi tiah dêi rơpó, mê cho tơdroăng ki mơhnŏng tơbleăng ivá, hmâng vâ pro lĕm, tơbleăng tơdroăng ‘na kế tơmeăm ƀă tê ƀă yă kơnâ. Tâng Kon Tum ôh tá ai tơdroăng pơkâ tơleăng kơtăng, mơdât mâu khu mơdró kâ ‘no liăn cheăng tiô túa “pêt sâm ôh tá ai khât a hlá mơ-éa” bu tê to kế tơmeăm ki châ pro ing sâm ƀă yă kơnâ mê ôh tá ‘nâi troh drêng lâi ah mâu ngế ki roê nếo châ xúa kế tơmeăm ki pro ing sâm Ngọc Linh dâi lĕm tơxâng ƀă kơxô̆ liăn ki roê; ôh tá ‘nâi troh drêng lâi ah kong pơlê Kon Tum nếo châ mơjiâng pro kế tơmeăm ing sâm Ngọc Linh tối krê, loăng pơkeăng tối tơdjuôm chiâng kơvâ cheăng xiâm dêi kong pơlê.

Khoa Điềm chêh

Katarina Nga tơplôu ƀă tơbleăng