VOV4.Xơ Đăng - Hên pơlê cheăm a Tây Nguyên, malối a kơpong hơngế hơngo, tơdroăng ki vâi o phô̆m vâ xông kân, tá hâi tro hơnăm rĕng thâ xo on veăng ƀă tơdroăng xo dêi pó tung môi hdroâng hdrê xuân u ối hên, ối ai troh nôkố. Tơdroăng kố, tí xê to pro pá kân khât ăm tơdroăng rêh ối, tơdroăng pêi cheăng kâ, pêi lo kế tơmeăm, mê ối pro tơdjâk chiâng ‘mêi troh tơdroăng ki vâ pơtối mơjiâng hdroâng hdrê. Vâi o phô̆m vâ xông kân hiăng ăm vâi xo mế, xo dôh, on veăng mê drêng ai mâu kuăn ‘nĕng châ hrế hrối, tro krĭn; Kuăn xăng, kuăn meh xo dêi pó, mơjiâng chiâng mâu vâi ‘nĕng ki ôh tá dâi. Drêng hlo ai tơdroăng kố, hâi lơ 14/4/2015, Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh hiăng mơ’no tơdroăng pơkâ kơxô̆ 498/QĐ-TTg chêh tối tơdroăng ‘’Kơdroh tơdroăng ki vâi o phô̆m vâ xông kân rĕng xo dêi pó ƀă xo dêi pó môi hdroâng hdrê a kơpong hdroâng kuăn ngo pơla hơnăm 2015-2025’’. Hiăng 7 hơnăm pơkâ pêi pro, mâu tơdroăng ki tơ-ƀrê mê bu xiâm ối a tơdroăng ki iâ tê. Ƀai chêh ‘’Khéa kho rơkong lông kuăn’’ dêi khu chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam a Tây Nguyên ai chêh tối ‘na tơdroăng kal athế rĕng kâi châ mơdât vâi o phô̆m xông kân thâ rĕng xo on veăng, ƀă xo dêi pó môi hdroânug hdrê.

Mơngế kơdrâi ki xâp ếo phôk mơngiơk prâp, xâk ‘nhum pa rŏng, châ chăn hrê hrối dế ối a kơnoh on. Pa rŏng pôu kuăn; môi pâ kŏng kơ’ngrâu ning nông. A ning nông mê xuân ai môi ngế muăn dâng 3 hơnăm dế krôu tik ó khât. Ai tơ’nôm pá 2 ngế ngế nếo, ‘nân ối a hơkôa ki hiăng tơchiê, ‘nân ối a ’nâi a trêi hngêi. Hngêi pro ƀă tâl pá ai ki klâi, hlo to ki kơnhéa tô trâ dêi mâ hâi pơla mơnât, ing kơtâ ngŏi hrêak hrôk,chiâng ai mâu um mơngiơk troh a hdro hmê dế tơnăm. Tiâ rơkong ki ngin êng; nâ ‘ngối ngăn ngi ‘ngêi klêi mê ‘ngôu ko. Nâ inâi cho Thị Mị. Mị ôh tá chiâng tơpui nâl Xuăn. Nâ xo dôh drêng dế 14 hơnăm nah, nôkố hiăng ai 4 ngế kuăn. Rêm hdroh mơhum vâi kuăn, Mị bu châi rơneh xêh môi ngế tung hơkôp xua dôh ga pro mơdâng pơtân a kĭng chiâk. 6 hdroh mơhum, la bu ai 4 ngế ối rêh. Thị Mị ai tối tiah kố: ‘’Á ôh tá rơhêng vâ ai kuăn xếo. La kơnốu á xuân kơnhing thế ai. Xua á ôh tá ‘nâi tơdroăng mơdât ai kuăn tiô thái pơkeăng hnê’’.

Xuân môi tiah nâ Thị Mị, ti xê môi ngế nâ tê ôh ki ối a thôn 14, cheăm Čư̆ Kƀang, mê a tíu tơkăng kong Ea Sup, kong pơlê Dak Lak xuân môi tiah. Ea Sup ai hên hdroâng kuăn ngo rêh ối, mơngê Rơđế, Jarai, Bahnéa, M’nông; mơngế Xuăn, mơngế Mông, Thái, Tày… troh rêh kâ ối klêi kơ’nâi tơnêi têa châ tơleăng lĕm nah. Jâ Hoàng Thị Châm, kăn ƀô̆ ngăn ‘na Mơhno túa lĕm tro Vi ƀan hnê ngăn cheăm Čư̆ Kƀang tối ăm ‘nâi: Bu riân sap apoăng hơnăm 2020 troh nôkố, thôn 14 hiăng ai 4 ngế ki tá hâi tro hơnăm la hiăng xo on veăng. Vâi kơdrâi akố ai kuăn má 4 má pơtăm cho hên’nâng:

‘’Xuân u ối ai mâu vâi kơdrâi pôu hngăm la xuân ôh tá vâ lăm khăm dêi kuăn ngá tung klêa. Thăm nếo, mơhum rơneh tung klâng chiâk, tung hơkôp, ôh tá xê lăm mơhum a hngêi pơkeăng. Thăm nếo, ôh tá ai kế kâ, kế xâp ăm dêi kuăn ‘nĕng. Kuăn ki mơhum, ôh tá môi tiah kuăn vâi, la xuân hmôu pơ ai kuăn’’.

Xuân ai môi ngế ki thâ rĕng xo on veăng apoăng hơnăm kố a thôn 14, cheăm Čư̆ Kƀang. Mê cho Vừ Thị Thám, xo dôh a khế 2 hơnăm 2021, dế nôkố dế pôu hngăm a khế má 5. Drêng ngin lăm troh a hngêi, muăn ki mê tá hâi teăm châ 15 hơnăm kố dế ối a xâp xiâm loăng plâi nong rơtế ƀă vâi hdrêng dế ngăn a môi toăng kơmăi phôn tó ro rih. Hlo ngin troh amê, ngiâ méa ngế ki lâi xuân môi tiah xâu. Thám pơtê hriâm kơtăn kố hiăng châ 2 hơnăm, drêng mê nah xiâm hriâm lâm 5. Xo dôh la ôh tá châ pro hlá mơ-éa a cheăm. Pôu hngăm kuăn ngá la xuân tá hâi môi hdroh châ troh khăm a hngêi pơkeăng cheăm.

‘’Xua á ôh tá vâ hriâm. Nhŏng o ngin kơdrâm ‘nâng xua mê pâ á thế á pơtê. Pâ á tối hiăng ai 2 ngế ngoh lăm hriâm, xua mê, pơtê hriâm vâ păn rak 2 ngế o. Á pơkoăng a khế 2, ôh tá châ pro hlá mơ-éa a cheăm’’.

Nâ Hoàng Thị Si, ngế ki ngăn ‘na pơ’leăng mâ mơngế dêi cheăm Čư̆ Kƀang, ối a thôn 14 tối tiah kố: On veăng A Sin ai kuăn kơdrâm má môi, ai 13 ngế. Vâi krâ, nhŏng o akố xuân ối hmâ loi, ai kơdrâm kuăn ‘nĕng kô ai hên kế tơmeăm, xua mê, hên on veăng ai sap ing 6 troh 7 ngế kuăn. On veăng ki lâi tá hâi ai kuăn kơnốu mê khŏm ai kuăn kơnốu. Hên kuăn kơnốu rế tro:

‘’Tung tơdroăng hnê tối kuăn pơlê mơdât tơdroăng ki tá hâi tro hơnăm xo dêi pó, tơdroăng hnê ga ai tiah mê, la vâ rak vế, pêi pro akố ối trâm hên xahpá ‘nâng. Drêng pin hnê tối, pin êng vâi, vâi tiâ tối hiăng hlê, vâi bu tối ‘nâi tê la lôi amê, klêi mê, vâi ôh tá vâ hmâng’’.

Hngêi dêi A Lềnh ối a kĭng ƀuôn Ea Uôn, cheăm Čư̆ Pui, tơring Krông Bông, kong pơlê Dak Lak. Hngêi ki pro ƀă tâl, mơnât pro ƀă gât ki hdrêng, rơdâ tá hâi châ 16 met karê. Tung hngêi ôh tá ai kế ki klâi, pá kĭng môi to xoăng ki hiăng ôh pá dâi ‘măn a mum, achê mê há cho kơnoh pế hmê. Klêi mê, mâu chăng, vok, ‘nêk, mâu tơmeăm ki lăm kong, ai kế ki ‘măn mơdâng, ai kế ki mơgăn. Hơnăm 2013, A Lềnh xo mế cho Vàng Thị Phượng. Drêng mê nah, Lềnh xiâm 16 hơnăm, Phượng 13 hơnăm. Hơnăm 2019, Phượng hiăng pôu hngăm kuăn má 3 mê nếo kơtê hơnăm lăm troh a Vi ƀan hnê ngăn cheăm vâ chêh pro hlá mơ-éa xo on veăng ƀă hnối pro hlá khai sanh ăm dêi mâu kuăn.

A Lềnh hơ’muăn tối: Hơnăm nah ai mơngế tung pơlê ăm mung 5 sao tơnêi vâ pêt môi rơnó pôm loăng, lối 10 khế rak ngăn, tê châ 17 rơtuh liăn. On veăng prế hiăng kơdĭng 12 rơtuh liăn rôe kuăn ro vâ păn. Nôkố, kuăn ro mê hiăng kân, dế xiu. Ôh tá ai chiâk, ôh tá ai klâng, kế tơmeăm bu ai 1 to ro. Tung hngêi ai 5 ngế bu tơkôm tơngah to liăn ki pêi cheăng rêm hâi dêi Lềnh. Plâ hơnăm kố, mơngế ki pêi cheăng a pơlê kong kân Hồ Chí Minh nôkố hiăng prếo a pơlê tâi tâng. Khu ki mê ối djâ pơreăng COVID-19 há. Cheăm xông tâ tú pơreăng, tro mơdât prôk lăm hiăng châ vâ chê khế. Tơdroăng rêh ối thăm rế xahpá ó tâ, to lâi khế, to lâi hâi ki Lềnh châ kuăn pơlê mung po tơnêi, pêi nhâ bu iâ tê.

‘’Péa ngế kố, ngế hriâm lâm 1, ngế ki kố hriâm mauh yăo. Nốkố, rơpŏng ngin dế trâm xahpá, ôh tá ai phái kâ. Thăm nếo, nôkố, mâu vâi kuăn lăm tăng tơpăng mê on veăng má xuân veăng tiô há. Kơxo má prôk, kơxêi măng sap 6 troh 7 chôu nếo troh a hngêi. On veăng lăm tê dêi tơpăng châ lối 200 rơpâu, châi troh a hngêi rôe phái kâ to lâi hâi’’.

Nâ Vương Thị Nhung, Kăn pơkuâ ngăn vâi kơdrâi ƀuôn Ea Uôn tối ăm ‘nâi: Ea Uôn ai 328 rơpŏng, lối 2 rơpâu pơ’leăng mâ mơngế. Tơdroăng pêi cheăng kâ dêi vâi krâ-nhŏng o akố trâm hên xahpá khât, ki hên cho rơpŏng kơtiê, vâ chê kơtiê. Lâp pơlê ai lối 50 on veăng xo dêi pó tá hâi tro hơnăm. Tung hơnăm 2021 kố, xuân hiăng ai 2 on veăng ki xo dêi pó cho môi hdroâng hdrê. Tâng vâ tối tâi tâng mâu on veăng akố pơrái ai sap ing 4 ngế kuăn da dâk klêng. Hiăng kơtiê ối ai kuăn hên, ai kuăn hên thăm rế kơtiê.

‘’Hên hdroh á lăm hnê tối vâi nâ o, thế vâi kơdrâi xúa mâu tơmeăm ki mơdât ai kuăn ‘nĕng. Kơnốu vâi ôh tá ăm, hôu tá á nếo’’.

Phŏ yăo sư-tiê̆n sih Ƀuôn Krông Tuyết Nhung, Kăn phŏ pơkuâ ngăn tíu xiâm Khoa học xã hội và Nhân văn Hngêi trung Đăi hok Tây Nguyên dế rơtế ƀă mâu pú hriăn plĕng ‘na đề tài khoa học ‘na tơdroăng ki vâi phô̆m xông kân xo on veăng tá hâi tro hơnăm ƀă xo dêi pó môi hdroâng hdrê, ai tối tiah kố:

‘’Mâu ngế ki lăm hnê tối ‘na Luât on veăng-rơpŏng hngêi ki hên cho mâu kăn ƀô̆ mơngế Xuăn. Mâu hdroâng kuăn ngo tung pơlê pơla ki pro kăn ƀô̆ bu iâ. Ing mê, khoh chiâng ai tơdroăng ôh tá hlê plĕng dêi pó tung tơdroăng hnê tối, xua mê, tiah lâi vâi krâ-nhŏng o i hlê plĕng. Ki xiâm mê pin athế mơnhên ngăn ki păng ‘nâng, ki cho khât ga, tá hâi tro tơdroăng ga ai to lâi? Ing mê, vêh mơnhên tối hnoăng cheăng vâ pêi pro ki xiâm ga tiah lâi? Pin athế mơdêk tơdroăng ki hlê plĕng tung tơdroăng thăm mơdêk hnê mơhno tối. Ki má péa nếo, kal athế rah xo mâu kuăn ngo ki hiăng châ hriâm, hiăng rơkê ăm vâi hnê tối pơlê pơla. Ngế ki chêh tối ‘na tơdroăng pơkâ mê athế hlê plĕng ‘na khôi túa, vêa vong dêi rêm hdroâng kuăn ngo. Tung mê, athế ‘nâi tơrŭm pơla mâu ngế hriăn cheăng ‘na khoa hok ki vâ hlê plĕng dêi tơdroăng kuăn ngo hnối hnê tối ăm kuăn pơlê hlê plĕng tơtro ƀă mâu pơlê cheăm ki mê’’.

Ki păng ‘nâng mê cho, khu kăn pơkuâ ngăn mâu cheăm, tơring a Dak Lak tá hâi teăm ai pơxâu phak ki lâi ƀă mâu ngế ki tá hâi tro hơnăm mơjiâng on veăng tiô tơdroăng pơkâ 110, hâi lơ 24 khế 9 hơnăm 2013 dêi Chin phuh. Vâi hmôu pơ lôi tiah mê, xua mê, khoh ai tơdroăng ngế kơdrâi ki hiăng ai kuăn la xua xo on veăng tá hâi tro hơnăm, uân tơkôm tro hơnăm ah ‘nôi nếo pro hlá mơ-éa pơkoăng ŏng mế. Ing tơdroăng ki kố hiăng pro hên vâi kơdrâi ki môi tiah Thị Mị, kơxo kơxêi măng tơvâ tơvân tung tung kơnoh on, pá rŏng pôu kuăn, kŏng kơ’ngrâu ning nông. Khéa kho tơdroăng ki lông kuăn ‘nĕng.

VOV Tây Nguyên

Nhat Lisa tơplôu ƀă tơbleăng