VOV4.Sêdang - Um méa dêi Biển Hồ kân rơdâ, hlo têa tơlo\n tơlâu hiăng chiâng hmâ [ă rêm hdrôh drêng tơbâ troh kơpho# ngo Plei Ku, kong pơlê Gia Lai. Biển Hồ ai 2 to long têa ki kân châ hiu tơmot dêi pó, peăng hdroh cho long Tơ Nưng, hmâ châ kuăn pơlê Plei Ku khe#n cho Biển Hồ Nước, peăng kơnho\ng cho kơpong deăng chế [ă hngêi chuô Bửu Minh, châ krếo cho Biển Hồ Chè. {ă mâu ngế ki lâi toh chôu lăm pôu ngăn Biển Hồ Chè, um méa dêi mâu inúa ngo pêt chế ki ngiât le\m, mâ ngăn ôh tá kâi tâi ki ngiât le\m, kân rơdâ, rơbê rơbuâ dêi chế, kô mơhno ăm rêm ngế ki troh amê tơmeăm, tơnêi tíu ki le\m ro, phiu phuân tung mơno, krip tơviah tung tuăn ngôa, cho môi tíu ki krip tơdro\m ăm mâu ngế ki pói rơhêng vâ châ lăm troh ngăn a kơpong tí ki hmái hmâ, hơt^ng hơtối, klâ pơtân hơngế ing tíu ki pơ’lok pơ’lâ dêi kơpho#. {ai chêh ‘’Ki ngiât le\m dêi Biển Hồ Chè’’, vâ tơbleăng tối ‘na kơpong ki ngiât drêh le\m kố.

Ối kơtăn ing pơlê kong kơdrâm Plei Ku dâng 10 km vêh peăng kơnho\ng, ối tung tơring }ư\ Pah, kong pơlê Gia Lai, Biển Hồ Chè cho tíu ki ối tơdế pola long têa dêi rơchôa [ă mâu chiâl deăng chếi kân [lâ, rơdâ rơde\ng. Deăng chế a kơpong kố hiăng ai sap hơnăm 1919 – 1920 nah, drêng mơngế Pơhlăng lăm pro troăng, tăng tơnêi a kơpong peăng kơnho\ng dêi pơlê kong kơdrâm Plei Ku vâ pêt chếi.

Brôk ngin mot tung inúa chế ai môi to troăng ki kuăn, drô péa pâ troăng, cho loăng hngó ngiât hlá ki hdrê hdrêng hiăng hmâ hlo sap ing  to lâi hơnăm hiăng hluâ. Hbeăng ngăn ing tíu ki hơngế, ki ngiât le\m dêi mâu kơdrum chếi, kô tâ xú ho\m dêi rơmôe chế ki kơbâng, maluâ ai tơdroăng klâi ki khéa kho xuân tiah chiâng phoih le\m tung hiâm mơno, hía tâi tâng tơdroăng ki tơbrêi tơbrêh, bu tâ to tơdroăng sôk ro, phiu niu tê. Tung dế kơdrum deăng chế ai môi tíu ki krip le\m dêi hngêi chuô, mê cho chuô Bửu Minh. Chuô ki kố châ mơjiâng ìng môi to tíu xối pleăng ki ku\n [ă hngêi chuô ki hnê tơdroăng khôp Phop hiăng ai kơtăn kố lối 50 hơnăm. Hngêi chuô cho tíu ki mơhno tối hên tơdroăng ki hơ’lêh dêi deăng chếi, rơtế amê cho vâ mơhno púi vâ dêi hên ngế ing rơxông kố troh rơxông ki ê tung pêi pêt chế. Môi tíu ki châ troh ngăn bâ le\m.

Hyôh kong prâi akố le\m hó hói, hơngui, môi hâi ai tu\m 4 rơnó: Hơngui, tô, hngê [ă mơdrăng môi tiah peăng: kơxo má, kơhâi dế, peăng xêi [ă kơmăng; rơtế amê cho ki le\m hơngui, rơngiâp pro hiâm mơno dêi kuăn mơngế thăm rế hơniâp le\m [ă châ le\m ro păng ‘nâng. Nâ Nguyễn Thị Thương lo ing tơring ‘Mang Yang, kong pơlê Gia Lai, ai tối tiah kố: Drêng pin lăm troh a Biển Hồ Chè ga cho hơniâp ro păng ‘nâng, tung hiâm mơno xuân phoih le\m, ôh tá pơ’lok pơ’lâ, kơdrâm kơdre\ng, hâ hó môi tiah tơdroăng rêh ối a kơpho#. Pin môi tiah dêi tơná tơklâ lo ing tơdroăng rêh ối a kơpho#. La ngiâ kố ah, pin kô hlo tơniăn ro a tơnêi tơníu, kơpong kong kế akố krip tơdro\m păng ‘nâng. Á pói rơhêng vâ tung la ngiâ kố ah kô toh chôu lăm pôu ngăn a inúa chế kố nếo.

Roh ki tơtro vâ lăm ngăn a inúa ngo chế kố cho a peăng kơxo má, drêng mâ hâi pơxiâm lo a ro\ng ngo, inúa chế kố ối ai inoâ, hơdrik rơmăng. Tâng ôh, a peăng xêi, drêng mâ hâi hiăng vâ klêh a ro\ng ngo, xuân hlo a drô hlá chế ki eăng kơnhéa bâ i iâ. Lăm troh akố, mâu tơmối tá xê bu châ ngăn to ki le\m tơdro\m dêi inúa chế mê ối châ rơtế [ă kuăn pơlê akố hnêi rơmôe chế, ing kơpeăng ko\ng tơná châ lăm kêi xo mâu rơmôe kơbâng dêi chế ki ngiât le\m rơbê rơbuâ, kô châ tơmâng kuăn pơlê hơ’muăn tối ‘na tơdroăng pêi pêt chế, châ hlo ngiâ méa ki hơniâp ro drêng vâi dế kêi xo dêi mâu tơmeăm ki tơná pêi cheăng. Mâu um méa pêi cheăng ki hmâ hlo a inúa chế ki kân rơdâ hiăng chiâng kơdró ki le\m lih ăm um méa dêi chiâk deăng. Dế thâ kêi mâu rơmôe hlá ki ối kơbâng ngiât le\m, jâ Tạ Thị Uyên, mơngế ko\ng nhân cheăng tung Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó, môi tung khu pêt chế Biển Hồ tối ăm ‘nâi: A 6 chôu 30 phut kơxo troh a 11 chôu hâi dế lăm kâng. La to a hâi t^ng dâng 10 chôu athế lăm kâng chế, peăng xêi dâng 3 chôu 30 phut xuân athế hiăng prôk lăm kâng chế.

Mâu ko\ng nhân ki kêi chế akố vâi hiăng hmâ [ă um méa ki khu tơmối lăm pôu ngăn, ôm hyô akố vâ xup um, xup xo tung kơdrum deăng chế vâi. Vâi tó nâ ro rih drêng ai ngế ki lâi mê vâ mung chêa, lơ kơđo, đuăn, bro dêi tơná cho mơngế ki kêi rơmôe chế tung pơla iâ hâp tê vâ xup um tơbâ dêi tơná troh a tíu ki kố. Mâu um méa ki mê mơhá bu tiah hmâ hlo tê, la hên mâu tơmối rơhêng vâ xup xo rơtế [ă rơpo\ng ki kêi chế mê a roh mơ’nui măng t^ng. Ngoh Nguyễn Văn Khoa, mơngế tơmối lo ing tơring Ia Grai, kong pơlê Gia Lai tối: Ki ro má môi apoăng ki á troh ngăn akố, mê cho kơdrum deăng chế ki hlá dế kơbâng ngiât le\m. Rêm hdrôh a mơ’nui măng t^ng mê á ai roh prôk [ă pú hmâ troh akố xu ho\m. Tâng lơ dah ai xêh tơdroăng ki pơhôi iâ, mê á kô tơbleăng tối ăm pú hmâ a lâp lu lăm troh akố, rơtế lăm ngăn, veăng xup pro tơbâ a tíu ki kố.

To lâi hơnăm hiăng hluâ, mâu roh ki kêi rơmôe chế ki tơná kuăn pơlê pêt, klêi mê lăm hnêi xo dêi chế pôu djâ vêh a hngêi cho hiâm mơno ki mơjo pâ dêi kuăn mơngế [ă tơnêi tơníu akố. Um méa dêi mâu chiâk deăng chếi ki ngiât le\m, rơdâ kân ke#ng peăng pá ngiâ, ai tá hngêi chuô tung dế drêng hlo drêng ôh ing hơngế hiăng chiâng tíu ki krip tơdro\m le\m vâ mâu nho\ng o, tơmối châ lăm ngăn, hlo nhên kơpong ki hmái hơt^ng le\m, tơklâ pơtân tơdroăng ki pơ’lok pơ’lâ dêi tơdroăng ki rêh ối, cheăng kâ ki thâ re\ng, hâ ho.

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng