VOV4.Xơ Đăng - A kong pơlê Kon Tum, a kố ai mâu cheăng ki ‘nâ dêi tơring Đăk Hà hdrối nah cho tíu ki tâng vâi ô eăng hdi tơnêi, chôu muih kong vâ pêi chiâk. La sap ai luât pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong, kuăn pơlê hiăng hlê ki pơxúa ing tơdroăng veăng rak ngăn kong mê vâi thăm rế rak ngăn ƀă mơnhông pêt  kong khât tâ.

Hơnăm 2021 tung pơla dế ai pơreăng COVID-19 tâ tú rơ-iô, tơdroăng hnê tối ‘na luât mơhá ăm hloăng rak ngăn kong a tơring kố xuân pơtối tơbleăng hnê đi đo tung loa ki mơ’no a mâu cheăm. “Mêi hngiâm ton tơnêi kô kơchoh” vâ tối hnê puk pâk ah kô hmâng, ing tơdroăng pêi pro tro tơdroăng hnê tối, kuăn pơlê hiăng hlê, malối a kơpong hơngế hngo, kơpong hdroâng kuăn ngo tung tơring ‘na luât pơkâ mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong rế châ mơnhông tơ-ƀrê.

Kuăn pơlê hlê luât pơkâ, hlo ki pơxúa ing luât pơkâ mê vâi hiăng mơ-eăm rak ngăn kong. Ngoh A Rin, ối a pơlê Kon Pao Kla, cheăm Đăk Psi, tơring Đăk Hà ing hên hơnăm kố hiăng veăng ƀă tôh kuăn pơlê ki rak ngăn kong dêi pơlê, ăm ‘nâi:

“Kuăn pơlê đi đo lăm ngăn malối a rơnó mơdrăng. Kuăn pơlê lăm ngăn rak kong a rơnó mơdrăng vâi krâ nhŏng o prôk ngăn 1 khế 4 hdroh vâ hbrâ mơdât xâu lơ ai on chếo kong ƀă vâ mơdât mâu ngế ki ‘mêi lăm tong tơmeăm tung kong môi tiah ko kong, luá kuăn kiâ kong.

Ƀă a rơnó mêi lăm séa ngăn môi khế  2  troh  3 hdroh kuăn pơlê lăm ngăn đi đo. Kơxô̆ liăn ki kuăn pơlê châ mơhá mê cho hnoăng rak ngăn.  Môi hnoăng ai 200.000 liă/hâi. Têa kơxăng rơxế  dêi Tôh rak ngăn kong ăm liăn tŭm vâ rôe têa kơxăng ăm kuăn pơlê vâ lăm ngăn kong tơ’lêi hlâu’’.

Tơdrêng ƀă mâu luât pơkâ tŏng kum dêi Đảng, Tơnêi têa ƀă mâu kăn kong pơlê ki apoăng mơnhông cheăng kâ rêh ối dêi kơpong hdroâng kuăn ngo, châ khât gá ăm hlo mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong  xuân cho môi tung mâu luât pơkâ veăng ‘mâi hơ’lêh tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê. Pôa Nguyễn Phúc Đoan, kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm Đăk Pxi, tơring Đăk Hà ăm ‘nâi, cheăm Đăk Pxi cho cheăm kơtiê xơpá, pơ’leăng mâ mơngế ai lối 4 rơpâu ngế, tâi tâng cho kuăn ngo Rơteăng.

Hơnăm kô nah 5 khu kuăn pơlê tung cheăm xo rak ngăn kong châ vâ chê 4 rơtal liăn ki mơhá ăm rak ngăn kong. Kuăn pơlê hiăng xúa liăn ki mê tro tơdroăng kum mơnhông tung rêh ối hlối tơniăn ‘na tơdroăng ki kal vâ rak ngăn kong krâu khât tâ:

“Má môi xuân kum ‘măn rak iâ tung hngêi. Kô cho liăn têa kơxăng trêng rơxế vâ lăm séa ngăn kong ƀă liăn rôe phái, liăn rôe kơchâi kâ vâ lăm răk ngan kong. Péa nếo cho vâ ăm tơdroăng pêi chiâk. Báu hdrối nah pêt bú châ 2tă/sao, 2 tâ̆n/ha. La sap hnê tối tro ăm kuăn pơlê xúa liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong ƀă tơdroăng luât pơkâ tŏng kum, luât pơkâ kum hdroâng kuăn ngo ki ê mê kuăn pơlê xuân hiăng pơxiâm xúa phon rơvât, ‘no liăn rôe hdrê báu nếo ki ai kơpâu pêt rơnó xeăng têa nôkô cho rơnó xeăng têa dâng 6,7tă/sao”.

Tơring Đăk Hà, kong pơlê Kon Tum ai tâi tâng tơnêi lối 52 rơpâu 500 ha kong ƀă tơnêi kong. Tơdrêng ƀă xo rak ngăn kong ing mâu tíu pêi pơkuâ kong, troh nôkố Vi ƀan tơring Đăk Hà hiăng pơcháu ăm lối 11 rơpâu 500 ha kong ƀă tơnêi kong ăm vâ chê 950 rơpŏng kuăn pơlê, 19 khu kuăn pơlê a thôn 6 cheăm vâ rak ngăn.

Ki khât gá ăm hlo drêng kong ai ngế pơkuâ, kuăn pơlê châ xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ai hnoăng cheăng ƀă kong ƀă kong châ rak ngăn krâu khât tâ. Tiô riân ăm hlo kơxô̆ ki pro xôi luât kong tung hơnăm achê kố a tơring Đăk Hà hiăng kơdroh hên.

Pôa Nguyễn Hữu Ngọc, Ngế pơkuâ rak ngăn kong tơring Đăk Hà ăm ‘nâi:

“Khu rak ngăn kong xuân hiăng tơrŭm ƀă mâu kơ koan tíu pêi cheăng tí tăng ‘nâi plĕng ăm Khu hnê mơhno Vi ƀan tơring mơjiâng mâu tíu gak ngăn dêi kơvâ cheăng tung cheăm; Hnê mơhno khu rak ngăn kong veăng tí tăng ‘nâi plĕng ăm Vi ƀan cheăm hnê mâu khu pơkuâ rak kong cho khu Môi mơjiâng tíu gak ngăn kong.

Tơrŭm ƀă Khu rak ngăn kong cho khu 2 mơdêk hnoăng cheăng séa ngăn, séa ngăn a tơnêi châ ăm hơhá liăn. Rêm hơnăm Khu kố xuân tơrŭm ƀă Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong séa ngăn mơnhên tơnêi ki rak ngăn dêi ngế rak kong tiô Khu 1 ƀă pêi pro tiô pơkâ dêi khu xiâm ngăn pêi chiâk  ƀă mơnhông thôn pơlê vâ tơniăn ăm tíu ki mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong tiô pơkâ”.

Kơ’nâi kố cho tơdroăng tơpui tơno dêi ngế chêh hlá tơbeăng ƀă pôa Phạm Ngọc Nhẫn, Ngế pơkuâ Khu rak ngăn kong rak kơnhŏng têa Đăk Hà ‘na tơdroăng ki ai khât tung tơdroăng pêi pro tiô luât pơkâ mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong dêi tíu pêi cheăng ƀă ki tơ-ƀrê dêi luât pơkâ  ăm kuăn pơlê ki xo rak ngăn kong.

-Pâ mơnê kơ pôa hiăng mơdoh chôu tơpui tơno kố. Ô pôa, pôa tối ăm ‘nâi pế mâu tơdroăng ‘na pêi pro tiô luât pơkâ mơhá ăm liăn hnoăng rak ngăn kong a Khu rak ngăn kong Đăk Hà?

Tiâ: ‘’Tíu pêi cheăng châ pơcháu rak ngăn, rak kong a ƀăng tơnêi 21 rơpâu 236,78 ha. Tung mê, tơnêi ki hên tíu pêi cheăng xing xoăng ăm kuăn pơlê tung thôn lối 16 khu kuăn pơlê a thôn. Hdrối, 21 tíu kuăn pơlê ối, troh nôkố tơkŭm tiô pơkâ mê u ối16 khu kuăn pơlê. Mê 16 khu kuăn pơlê a thôn kô tơ’mô ƀă tơnêi xĭng xoăng 62,8%.

Mê tơdroăng mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong ăm kuăn pơlê a thôn mê tíu pêi cheăng pêi pro tro tiô pơkâ, ăm liăn tŭm. mê rêm hơnăm, tíu pêi cheăng xuân tơrŭm ƀă Khu râng liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong xuân môi tiah Vi ƀan mâu cheăm ƀă kơ koan khu râ pơkuâ cheăng tối tơchôm hnê  ăm mâu kuăn pơlê thôn mơjiâng pơkâ luât xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong.

Tung luât pơkâ xuân hnê ‘mâi hơ’lêh pơkâ tối tơbleăng, mâu tơdroăng cheăng, má môi  tơdroăng lăm séa ngăn, tơpâ mơdât on chếo kong a tơnêi ki kuăn pơlê xo rak ngăn dêi Khu rak ngăn mơhá ăm hnoăng cheăng mê dâng 35%, mâu tơdroăng cheăng mê kơlo ki ăm  liăn tơdrêng  xua kuăn pơlê tung thôn pơkâ. La kơlo tâng riân dâng 200 rơpâu liăn môi ngế tung môi hâi.

Tơdroăng má péa, cho ‘no liăn cheăng, mơnhông mơdêk cheăng kâ, ai peăng ki kố hnê ăm kuăn pơlê 20%. 20% mê mâu rơpŏng hngêi ai vâ xo ing Liăn ‘măn kơdĭng mê mung liăn ki mê ƀă lơ lo liăn rơkâ 0,06% kơlo ki hên cho 10 rơtuh liăn ki mơnhông mơdêk cheăng kâ ăm  tơrêm rơpŏng’’.

-Tơdroăng xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ăm mâu tơdroăng pêi tơchoâm dêi kuăn pơlê ƀă mơhá ăm mâu ngế tung rơpŏng hngêi châ pêi pro môi tiah lâi?

Tiâ: “Tơdroăng mơhá liăn ăm mâu tơdroăng cheăng tơchoâm dêi kuăn pơlê tung thôn xuân môi tiah rôe tơmeăm xúa ăm tơdroăng cheăng séa ngăn, tơpâ mơdât on chếo xuân môi tiah khĕn kơdeăn, veăng kum mê Khu rak ngăn thôn peăng ki mê cho 15%. Mâu tơdroăng cheăng mê rôe tơmeăm tung kơxô̆ liăn ki mê. Ƀă tơdroăng mơhá ăm liăn tơdrêng ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê, mơngế tung kuăn pơlê dêi mâu thôn ki xo rak ngăn ai 30%. Mê tơdroăng kố klêi châ xo liăn mâu kuăn pơlê tung thôn mơhá liăn ăm mâu rơpŏng hngêi ki rak ngăn 30% mê, klâ xoăng tơ’mô ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê’’.

-Pôa tối môi tiah lâi ki tơ-ƀrê xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong dêi kuăn pơlê xuân môi tiah rơpŏng hngêi?

-Tiâ: ‘’Ƀă tơdroăng xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong tung mâu hơnăm hdrối nah, tíu pêi cheăng hlo tiô tơdroăng tối ki tơ-ƀrê khât ƀă kuăn pơlê a thôn ki xo liăn ăm mê ƀă xúa kơxô̆ liăn ki mơhá tơ-ƀrê ‘nâng xuân môi tiah tung tơdroăng cheăng rak ngăn kong, hnoăng lăm séa ngăn, cho tơdroăng cheăng pêi châ pơcháu ăm kuăn pơlê a thôn thế rak ngăn mê kuăn pơlê a thôn rak vế pêi pro tro’’.

-Tung hơnăm 2021 kố, pôa ăm ‘nâi tơdroăng pêi pro tiô luât mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ƀă mâu rơpŏng kuăn pơlê tiah lâi? Tung pơla ai pơreăng tâ tú tiah kố, vâ rak tơniăn kong môi tiah kơxô̆ liăn châ xo ing tơdroăng rak ngăn kong hơnăm kố mê hôm ai tơdjâk ki klâi há?

Tiâ: Ƀă hơnăm 2021, tíu pêi cheăng séa ngăn ƀă tối tơchoâm cho kĭ tơhrâ, kĭ xoăng ăm kuăn pơlê rak ngăn tiô pơcháu pơla hơnăm 2021-2025. Mê Tíu pêi cheăng hiăng séa ngăn xuân ai kơpêng 16 to thôn, kĭ tơhrâ ƀă kuăn pơlê ki xo rak ngăn. Klêi kĭ, drêng Khu râng liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong ăm mâu tíu pêi cheăng mung hdrối liăn mê tíu pêi cheăng kô xo liăn ăm kuăn pơlê rak ngăn dêi thôn tiô tơdroăng pơkâ. Krê ƀă  pơreăng mê tơdroăng cheăng mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong xuân thế pro tơniăn tŭm, tro tiô pơkâ’’.

-Hơnăm kố, ‘na mâu kuăn pơlê troh nôkố kơxô̆ liăn châ xo ing luât mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong mê  ti lâi há?

Tiâ: “Tiô tơdroăng dêi Khu râng liăn vâ mơhá ăm hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong hơnăm kố mơni kô ai tŭm, tiô luât tơdroăng pơkâ.

-Tiô ăm ‘nâi rak ngăn kong rak kơnhŏng têa Đăk Hà môi ting mâu tíu pêi cheăng ki kuăn pơlê xúa liăn mơhá hnoăng rak kong tung ‘mâi hơ’lêh cheăng kâ hlo tơ-ƀrê. Pôa tối ăm ‘nâi pế mâu tuá pêi ki kuăn pơlê a Đăk Hà hiăng xuá liăn ki mê tung ‘mâi mơnhông rêh ối dêi kuăn pơlê?

Tiâ: Ngăn tơchoâm hên khu kuăn pơlê vâ tăng xêh tơdroăng rêh kâ ăm kuăn pơlê vâ xúa liăn mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong dêi Khu rak ngăn tơring Đăk Hà, tối tơchoâm mâu rơpŏng xúa kơxô̆ liăn mê rôe hdrê mơnăn, môi tiah păn chu ai troăng ngé ngro môi tiah rơkái, klêi mê pêt mâu loăng plâi, tâi tâng cho xúa ai tơdroăng vâ tối tơchoâm tŭm tơdroăng pêi cheăng mê ai pơxúa’’.

-Hôm mơnê kơ pôa!

Khoa Điềm chêh

Gương - A Sa Ly tơplôu tơbleăng