Thôn Krong Duôn, cheăm Đăk Psi ai vâ chê hr^ng rơpo\ng, pro pơlê drô mâu tơbăng ngo ‘nâng ‘nâi drô troăng kân tung cheăm Đăk Dring- Đăk Psi. Tâng pak^ng troăng, hmâng hiăng tâng idrâp têa hdrok rơdêng, ing rơchôa ki vâi kâng drô thôn, tơdah xo têa a ing kong, peăng kơnho\ng, tôh [ăng klâng báu pá xôp a mâu klong, thông. Têa mê hngiú rơngiâp hnăng tơngói ối kum kuăn pơlê tơ’lêi vâ ‘no tơ’nôm liăn pêi klâng, mơjiâng tơmeăm khoăng vâ tê mơdró.

Môi tiah ngoh A Điện hiăng cho mơ’no têa ing rơchôa ăm hiu peăng dêi klâng ku\n ki rơtâ tá tung kơdrum hngêi, hlối vâ xo têa mê tôh dêi kơchâi loăng plâi, hlối păn pêap [ă păn rơkái kong lai. A Điện phiu niu tối, túa pêi cheăng ki nếo mê xua cheăm hnê, tơbleăng hnê xua khu rak liăn ngăn loăng kong dêi thôn ăm mung:

‘’Tung hơnăm hdrối nah a hiăng pêi pro tơdroăng mơjiâng kơdroăng păn mơnăn. [ă túa pêi cheăng mê ki hdrối cho vâ kum á  hơ’leh tơdroăng tơche\ng tơmiât ‘na cheăng kâ, tơngah tơdroăng rêh ối kô tơniăn [ă mơdêk pêi lo tơmeăm ăm dêi rơpo\ng hngêi. Tâi tâng kơxo# liăn a ‘no pro kơdroăng păn, pro kơnâng kâng rơtâ tá [ă rôe hdrê tâi 13 rơtuh liăn. Mê cho kơxo# liăn xua thôn ăm a mung [ă pro tơ’lêi hlâu ăm a păn chu’’.

Đăk Psi ai 5 to thôn [ă 470 rơpo\ng  xo rak ngăn vâ chê 6 rơpâu 500 ha kong, rêm hơnăm xo vâ  chê 5 rơtuh liăn hnoăng rak ngăn kong. Tung mê, 470 rơpo\ng châ xo lối 3 rơtal 500 rơtuh liăn. 5 khu kuăn pơlê a thôn xo rak ngăn vâ chê 1 rơtal pơtăm hr^ng rơtuh liăn. 30% tung kơxo# ki mê, tơ’mô lối 400 rơtuh liăn rêm hơnăm, hiăng châ mâu kuăn pơlê xúa vâ mơjiâng liăn ‘măn kơd^ng, ăm mâu rơpo\ng tung thôn mung vâ po rơdâ túa cheăng kâ.

Nâ Lê Thị Loan ối a thôn 3, ăm ‘nâi ki pơxúa dêi kơxo# liăn ‘măn kơd^ng mê ăm mung tơvêh liăn tơkâ iâ, rêm hdroh mung xuân châ hnê tối ăm mâu rơpo\ng ki mung hmiân tuăn xo liăn mê ‘no pêi cheăng kâ:

‘’Môi tiah á, mê á ôh tá tơkôm châ mung liăn nếo rôe chu la lăm rôe hdrối. Xua mê, troh drêng mung châ liăn kơtăn kố lối 1 khế mê mâu rơkái kong ki a păn hiăng vâ chê 40kg/1 to. Tiah mê, a mơni tung hơnăm á kô châ tê dêi, ai liăn vâ tơvêh kơxo# liăn ki mung dêi thôn’’.

Môi kơpong kong apoăng kơnho\ng châ mơhá hnoăng liăn rak ngăn [a\ mơnhông pêt kong

Đăk Psi cho cheăm ai hên kong ma môi dei tơring Đăk Hà, kong pơlê Kon Tum, xuân cho môi tung mâu cheăm pêi tơ-[rê ‘na pơcháu rak ngăn kong ăm kuăn pơlê [ă hên túa nhâ loăng kuăn kiâ ing kong. Nôkố, pak^ng liăn châ xo ing tê báu [ă tê tơmeăm pê lo ing chiâk, liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong, mâu thôn tung cheăm châ xo dâng 400 ta#n tơpăng pơlái ối drêh, tê châ 2 rơtal 500 rơtuh liăn rơtế [ă hên mâu tơmeăm khoăng ki ê ing kong.

To tơpăng pơlái Đăk Psi dế châ mơhno vâ chiâng tơmeăm OCOP dêi cheăm. Nâ Lương Thị Kiều Nga, môi ngế ki lăm rôe tơmeăm a thôn Kon Kơla (cheăm Đăk Psi) ăm ‘nâi, tâi tâng mâu rơpo\ng ki mơdró rơpo\ng ki lâi a cheăm xuân rôe tơpăng pơlái ối drêh, âp têng klêi mê tê ăm mâu ki lăm rôe. Mâu hơnăm hdrối, tơdroăng cheăng ngế ki lâi ngế ki mê pêi [a\ tâi tâng tơmeăm khoăng pơrá ôh tá ai te\m tem, châ tê hên môi xôh ăm mâu ngế tê mơdró [a\ yă rơpâ tâ yă tê ‘ngré, xua mê ôh tá châ liăn hên.

Ai hơnăm, tơpăng khăng ai yă troh 200 rơpâu liăn/1kilô, laga xuân ai hơnăm bu a kơlo 120 rơpâu liăn/1kilô. Hơnăm 2019, drêng tơpăng phêa Đăk Psi châ mơhno troăng ‘na inâi tơpăng, mơjiâng chiâng tơmeăm ki phá tơ-ê, hiăng mơhnhôk mâu ngế tê mơdró môi tiah nâ hbrâ troăng pêi ki nếo hôm tâ.

‘’Tơdroăng ki pro tơpăng phêa kố mê a cheăm nếo pơkâ sap hơnăm nah tê, xua mê ngin xuân tá hâi ple\ng hên. La ngiâ, drêng hiăng ple\ng tu\m mê ngin kô pêi chôa ‘lâng [a\ tơná rôe ing mâu pơlê kong kơdrâm’’.

Tiô pôa Phan Văn Học, kăn pho\ hnê ngăn Vi [an cheăm Đăk Psi, klêi kơ’nâi po rơdâ tăng cheăng pêi ‘na loăng pơlái kong kế dêi mâu pơlê pơla tung cheăm nếo bu apoăng tê, la ga hiăng mơjiâng châ tơ-[rê hên. Kơxo# roh ko ‘nhê kong kơdroh [a\ hên [a\ng chiâk deăng a thôn pơlê châ vêh pêt kong:

‘’Nôkố, [a\ng tơnêi kong pro chiâk deăng pêt tơmeăm khoăng, mê nôkố kong hiăng vêh hu\n, mê vâi krâ lôi gak ngăn mơnhông pêt kong ôh tá po pêi chiâk deăng xếo. Tung hơnăm kố nah mê cheăm hiăng séa ngăn mâu tíu. Pơtih môi tiah hâi hdrối pơtê lôi ăm, a [a\ng kối ngo tá, á hlo, xuân ai lối 10 ha kong hiăng xông ngiât le\m. Mơ’nui hơnăm kố krếo khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong dêi kong pơlê to vâ séa ngăn mơnhên, tâng tu\m tiô pơkâ, mê kô mơhá hnoăng liăn gak ngăn – mơnhông pêt kong, pơcháu ăm pơlê pơla kuăn pơlê achê mê gak ngăn’’.

Păn ngan, peâp [a\ chu kong cho túa pêi apoăng châ mơ’no liăn ing kơxo# liăn tăng cheăng pêi dêi mâu thôn pơlê cheăm Đăk Psi

Liăn mơhá hnoăng gâk ngăn [a\ mơnhông pêt kong kum mơdêk pêi lo liăn, tăng cheăng pêi ing kong dêi pơlê pơla kum po rơdâ troăng mơjiâng pro kế tơmeăm khoăng tê mơdró, loăng pơlái kong kế chiâng tơmeăm ki phá tơ-ê ai tem te\m [a\ ki ê hía vâ mơhnhôk ki phiu ro ăm tơdroăng rak ngăn – mơnhông pêt kong a cheăm Đăk Psi, tơring Đăk Hà, kong pơlê Kon Tum. Troăng prôk kố dế pơtối châ pêi tu\m têk [a\ châ tơ-[rê tơ’nôm drêng ai veăng dêi mâu khu tê mơdró, [a\ mâu túa séa ngăn pêt loăng hré, loăng chuăng vâ xo pơ’leăng, hlối xo loăng. Khu tê mơdró prôk hdrối, thôn pơlê prôk tiô kơ’nâi. Ki pơxúa ing kong mơni kô po rơdâ, mơdêk [a\ tơdroăng rêh ối kong, tơdroăng rêh ối kuăn pơlê kô chiâng achê dêi pó, rế hía rế ngiât le\m, krá tơniăn.

Apoăng tơdroăng, ngin hiăng tối ‘na tơdroăng ki châ tơ-[rê tơxâng mơhnhôk ing tơdroăng po rơdâ tăng cheăng pêi ăm pơlê pơla châ pơcháu kong, ing tơdroăng ki ai khât a cheăm Đăk Psi, tơring Đăk Hà, kong pơlê Kon Tum. Vâ ‘nâi nhên tâ ‘na tơdroăng kố tung lâp kong pơlê, ngin ai roh tơpui tơno [a\ pôa Hồ Thanh Hoàng, Kăn pơkuâ râng kơxo# liăn kơd^ng rak ngăn – mơnhông pêt kong dêi kong pơlê.

-Môi tiah a cheăm Đăk Psi [a\ mâu tơring tung kong pơlê, hiăng ai kơxo# liăn kơd^ng tăng cheăng pêi, mơjiâng ing kơxo# liăn rak ngăn kong. Ô pôa, troh nôkố kô chiâng mơnhên ki châ tơ-[rê kơxo# liăn kơd^ng mê dêi vâi krâ nho\ng o há?

Pôa Hồ Thanh Hoàng: Pơlê pơla châ pơcháu gâk ngăn kong, xúa kơxo# liăn rak ngăn – mơnhông pêt kong mê xuân châ khu râng liăn kơd^ng mơhá hnoăng liăn gâk ngăn – mơnhông pêt kong Kon Tum tơmâng hnê pơtâp, hnê mơhno sap ing apoăng hơnăm 2016 troh nôkố. Laga, tơdroăng po rơdâ mê rêm pơlê pơla pơrá phá. Ai tíu po rơdâ pêi re\ng, ai tíu po rơdâ pêi hrá xua mê tá hâi chiâng mơnhên. Laga, ngin châ ‘nâi, mâu pơlê pơla, pơtih môi tiah a thôn Băng Đum, Đăk Glưi, cheăm Đăk Man, tơring Đăk Glei, mê kơxo# liăn kơd^ng kố hiăng mơnhông châ tơ-[rê, pro tơ’lêi hlâu ăm hên rơpo\ng mơnhông mơdêk tăng cheăng pêi, hơ’leh tơdroăng rêh ối.

-Khu râ kăn pơkuâ mơnhên, tơdroăng cho xo hnoăng liăn mơhá gâk ngăn – mơnhông pêt kong hiăng pro vâi krâ nho\ng o tơmâng hên tâ troh kong. Hên rơpo\ng ôh tá muih văng kong pro chiâk deăng xếo mê mơnhông pêt kong. Tiô tối hdrối mơ’nui hơnăm kô kơnôm khu pơkuâ kơxo# liăn kơd^ng gâk ngăn – mơnhông pêt kong kong pơlê mot séa ngăn hiăng tu\m pơkâ dêi kong há lơ ôh, vâ ăm mot tung khu chê mơhá hnoăng liăn gâk ngăn – mơnhông pêt kong. Pôa hôm ai tối môi tiah lâi ‘na tơdroăng kố?

Pôa Hồ Thanh Hoàng: Tơdroăng kố cho ing tơdroăng ngin thăm pơtâng tối ăm kuăn pơlê, tơdroăng pơkuâ – gak ngăn kong vâi cho châ mơhá hnoăng liăn gâk ngăn [a\ mơnhông pêt kong. Mê cho gâk ngăn tơtro mê châ mơhá ăm hên liăn. Kuăn pơlê ple\ng xua mê veăng hên. Ing mê, ai mâu rơpo\ng mot mơnhên [a\ tâng tu\m tiô pơkâ mê kô tơku\m mơhá hnoăng liăn gâk ngăn – mơnhông pêt kong.

-Kố cho tơdroăng ki nếo tro hiăng ai tung kong pơlê tung pơla kố nah, ô pôa?

Pôa Hồ Thanh Hoàng: Ki kố xuân hiăng ai tung pơla kố nah, laga kơlo nếo bu a kơlo tơtêk chôa ‘lâng ôh tá xê cho hên pơlê pơla. Laga hiăng ai mâu pơlê pơla, á tối pơtih môi tiah mâu pơlê pơla a cheăm Krong, tơring Đăk Glei, mê xuân hiăng tâk tơ’nôm [a\ng kong kơnôm mơnhông pêt kong. Ngin rơtế [ă kơ koan séa ngăn gâk ngăn kong hiăng séa ngăn mơnhên hlo tu\m tiô pơkâ hiăng mơhá kơxo# liăn mơhá hnoăng rak ngăn – mơnhông pêt kong ăm kuăn pơlê tiô pơkâ.

Mơnê kơ pôa!

Dương Đình Tuấn chêh

Gương – Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng