VOV4.Sêdang - Môi tiah Rơ’jíu Việt Nam hiăng chêh tối hneăng hdrối, kong ilâng ki rak loăng pơlái kong kế Ea Sô, tơring Ea Kar, kong pơlê Dak Lak, tơkăng ƀă péa kong pơlê Gia Lai ƀă Phú Yên dế tro ko ‘nhê ó. Rêm hâi ai troh chât ngế tong kếo loăng a kơpong tơkăng mot tung kong Ea Sô, vâi tong kếo loăng ki kơnía, lúa pĕng kơdê kuăn kiâ kong. Tơdroăng tơrŭm pơla mâu kong pơlê dế ăm hlo mâu tơdroăng ki ôh tá tơniăn, thăm nếo pro pơhôi, pro ăm tơdroăng pơkuâ, rak ngăn kong ôh tá châ tơ-ƀrê.

-Kố cho tơnêi dêi Gia Lai

Mâu vâi ngoh pro xôi mê vâi ai tơpui ti mê?

-Rup á tung Kơpong kong rak ngăn tá mê ngin ôh tá tơpeăng klâi, hbrâ nâp phâk, pâ to lâi ngin  ăm. Akố, Gia Lai rup ngin, ngin xuân pêi cheăng ƀă Gia Lai.

Kố á rup kô djâ ăm Gia Lai.

-Ôh tá xê tơnêi Dak Lak ôh.

A rup xôi eh  á chiu pôu dêi tơdroăng mê.

-Ngoh rup á ti kô xôi. Kố cho tơnêi Gia Lai mê ngoh rup ki klâi, ngoh pêi cheăng a tơnêi Gia Lai ê̆?

Tơdroăng tơpeăng tơtŭng pơla mâu ngế rak ngăn kong dêi Khu rak ngăn kong Ea Sô (kong pơlê Dak Lak) ƀă môi khu tong ko loăng kong pơlê Gia Lai dế hơkăng. Mâu ngé ki tong mê mot tung kong Ea Sô tong kong loăng kơnía klêi mê tro khu kring gak ngăn kong hlo rơdât rup vâi la vâi hiăng teăm kơtâu troh a tơnêi achê tơkăng kong, cho dêi cheăm Ia Hdrech, tơring Krông Pa, kong pơlê Gia Lai. Khu tong ko loăng ai hên ngế, vâ chê 20 ngế, tung pơla mê mâu ngế rak ngăn kong dêi kơpong kong mê bú 5 ngế. Khu ‘mêi tơpeăng tơtŭng drêng vâi hiăng troh tung tơnêi dêi Gia Lai, ôh tá xê tung tơnêi Dak Lak, khu rak ngăn kong ôh tá chiâng rup vâi ƀă ôh tá chiâng xo mâu rơxế, liâ, tơmeăm vâi. Klêi mê, khu ‘mêi krếo tơ’nôm dêi pú châ chât ngế, troh veăng gak  rơtâ tá vâ kum dêi pú.

Khu tong ko loăng ai pú hên tung mâu rôh tơpeăng tơtŭng ƀă mâu ngế ki rak ngăn kong bú ai péa pái ngế

Ngoh Trần Văn Khánh, ngế pêi cheăng a tíu gak ngăn loăng kong kơxô̆ 2, Kơpong kong Ea Sô, châ mơêk kring gak a kong 616, achê tơkăng kong dêi kong pơlê Gia Lai ăm ‘nâi, tơdroăng rak ngăn kong a kơpong chê tíu tơkăng kong mê pá khât ‘nâng. Khu rak ngăn kong đi đo xúa tơdroăng mâu ki rak ngăn kong iâ mơngế vâ hriăn mot to ko loăng ki kơnía, lăm lúa kuăn kiâ kong. Xuân kơpong achê tíu tơkăng kong mê, tơdroăng rup mâu khu ki xôi chiâng xơpá ‘na tơnêi tíu, ‘na luât. Tung pơla mê, a peăng kong pơlê Gia Lai ôh tá ai mâu mơngế gak ngăn hlối a kong pơlê kố, bú tơrŭm ƀă mâu ngế lăm tăng rup, rak mâu ki tong ƀă krếo to phôn troh veăng kum tê. Xua ti mê râ, chiâng xơpá tung tơdroăng rup pơxâu mâu ki tong ko loăng.

‘’Vâ tối vâi ai hên tơdroăng ki tơpui vâ ví pá khât. Vâi tối Khu rak ngăn kong ôh tá chiâng rup vâi a peăng tơnêi dêi kong pơlê Gia Lai. A lăm pêi cheăng akố hiăng hlo hên ngế, vâi hmâ prôk lăm tong ko loăng mê sap 15-20 ngế, mâu ngế ki rak ngăn  kong  bú ai 3 ngế, iâ ‘nâng, mâu ki tong ko loăng ôh tá bê xâu, gá prôk xêh pin ti kâi râng mơdât gá. Kơ koan khu râ pơkuâ cheăng Gia Lai drêng vâi châ rup, krếo ăm kăn pơkuâ păng pá tá  tơrŭm ƀă, la mot peăng pá tá xuân thế lối kơ chôu, pơla mê khu ‘mêi hiăng châ hdâ tâi tâng’’.

Kong achê tíu tơkăng dêi kong pơlê Gia Lai dế tro khu ‘mêi tong kong hên ó.

Tơdroăng mot tung kopong kong, ngin hlo, kong ki achê tíu tơkăng kong dêi  tơring  Krông Pa, kong pơlê Gia Lai hiăng tro vâi ko ‘nhiê hên ‘nâng. Kong ki tro rak ngăn dêi cheăm, kong dêi kŏng ti rak ngăn kong lơ kong dêi Khu rak ngăn kong kơnhŏng têa vâ tối tâi tâng hiăng tro vâi ko ‘nhiê, tơbriât muih pêi chiâk achê kơpong kong rak ngăn Ea Sô. Pôa Lê Minh Tiến, Ngế pơkuâ kơpong rak ngăn kong Ea Sô ăm ‘nâi, tíu tơkăng kong kơpong achê ƀă kong pơlê Gia Lai vâ chê 50km. Tơdroăng ko ‘nhiê kong hiăng hên hơnăm kố, la tung mâu hơnăm achê kố hiăng rế ó tâ  rêm hâi  xuân ai vâi mot tung kong tong ko loăng. Vâ kâi rak ngăn kong Ea Sô, drêng kố kal thế ai khu râ kăn dêi kong pơlê Gia Lai veăng tơmâng khât, pro kơtăng tâ tung tơdroăng lăm séa ngăn, tí tăng ngăn, tăng rup mâu khu ki tong ko loăng a kơpong chê tíu tơkăng kong. 

‘’Ngin hiăng tối tơbleăng ăm râ kơpêng, Khu xiâm ngăn pêi chiâk deăng ƀă mơnhông mơdêk thôn pơlê, pâ thế rêm kơvâ cheăng dêi kong pơlê Gia Lai, veăng hnê tối, hnê kuăn pơlê ki ối a kơpong chê tíu tơkăng kong hlê ‘na luât long xuân môi tiah tơdroăng lăm séa ngăn, tăng rup a mâu troăng ki kuăn pơlê kơpong kong pơlê pú prôk vâ mot tung Kơpong rak ngăn kong Ea Sô. Púi vâ mâu kơvâ cheăng kong pơlê pú mơdêk hnoăng cheăng lăm ngăn, pro tíu gak ngăn kơtăng pôi tá ăm khu ki ‘mêi châ mot lăm kong loăng. Tâng vâi châ hmuâ mot troăng ê xuân ôh tá chiâng vâ chơ dêi loăng tơ’lêi châ lo a bâ’’.

Loăng kơnía Ea Sô tro khu ‘mêi tong ko mơni kô ai xiâm ki rôe ‘măn a kơpong chê tíu tơkăng kong vâi dế tơkŭm. Kŏng an mâu kong pơlê thế rĕng tơmâng séa ngăn, pơxâu kơtăng mâu ki xiâm, mơdât mâu tíu rôe, tăng tê loăng liu

Pôa Nguyễn Quốc Hưng, Ngế pơkuâ rak ngăn kong dêi kong pơlê Dak Lak ăm ‘nâi, sap hơnăm 2017 nah, pái to kong pơlê Dak Lak, Gia Lai ƀă Phú Yên hiăng kĭ pơkâ tơrŭm tung rak ngăn kong a kơpong chê tíu tơkăng kong. Laga, ing mâu tơdroăng ko ‘nhiê kong a Ea Sô tung pơla hdrối kô hía nah ăm hlo, tơdroăng tơrŭm ƀă xuân ối hlo ai ki pá, tơvâ tơvân hâi teăm tro. Hên rôh drêng châ rup mâu khu ‘mêi la mâu ngế rak ngăn kong Dak Lak bú ối ngăn  drêng mâu khu ki tong kơtâu lo ing kong pơlê. Khu rak ngăn kong Dak Lak dế tí tăng ‘nâi plĕng ăm Khu xiâm ngăn pêi chiâk deăng ƀă mơnhông mơdêk thôn pơlê ƀă Vi ƀan kong pơlê pêi pro luât pơkâ ki nếo ƀă mâu kong pơlê ki ai tơchoâm tíu tơkăng kong. Pôa Hưng tối nhên, ai mơngế ki rôe ‘nôi mê nếo ai ngế tăng loăng vâ  tê, loăng kơnía git tung kong kân Ea Sô tro khu ‘mêi tong ko mơni kô châ mâu ngế xiâm rôe a kơpong chê tơkăng kong dế tơkŭm dêi loăng. Bú kal mâu kong pơlê hnê mơhno ăm mâu khu râ kơvâ cheăng, malối ăm mâu kŏng ngăn tí tăng séa ngăn, pơxâu kơtăng mâu ki xiâm a mâu kơpong chê tíu tơkăng kong mê, tơdroăng mot tung kong ko loăng kô nếo kơdroh:

‘’Cho kơ koan kăn sát séa ngăn kŏng an, mê nôkố pin ôh tá chiâng pro ki klâi, malối peăng pá Gia Lai. Vâi ai ngế tăng rôe ‘măn mê ai ngế tăng loăng tê, nôkố peăng pá tá vâi pêi, vâi châ ‘nâi hdró mâu ki xiâm, séa ngăn nhên, klêi mê tơleăng pơxâu phak  mâu ki xiâm mơni kô kâi kơdroh. Mê drêng tơrŭm ƀă pin châ rup, pin pro kơtăng hlối tưodroăng mê, djâ tơleăng phlối tơdrêng a kong pơlê ki mê vâi kô xâu. Ki mê pin ôh tá chiâng pro mê vâi ôh tá xâu. Tơdroăng mê thế tơleăng pơxâu hlối a kong pơlê ki mê’’.

Kong Ea Sô tối krê, kong achê tíu tơkăng kong mâu kong pơlê Dak Lak, Gia Lai, Phú Yên, tối tơchoâm dế tro khu ‘mêi tong ko ‘nhiê hên ‘nâng. Rak ngăn kong ôh tá xê lôi ăm to môi tíu pêi cheăng lơ môi tơring cheăm kong pơlê, mê thế ai kăn pơkuâ hnê mơhno, tơrŭm krá, tung tŭm tơdroăng ƀă tơrŭm krá pơla mâu kơvâ cheăng, cheăm tơring, kong pơlê. Drêng mê, tơdroăng tơrŭm pơla kong pơlê ki kal thế tơkŭm pêi mêu tơdroăng ki kal mê cho: Mơjiâng pro tíu gak ngăn, tôh đô̆i pin thế lăm séa ngăn, tí tăng ngăn rup mâu khu ‘mêi to kong loăng; lăm tăng ngăn rup mâu ki xiâm, rôe loăng liu. Tâng luât rak ngăn kong châ pêi pro kơtăng hlối tơrŭm pơla mâu cheăm, tơring, kong pơlê, khu rak ngăn kong kô ôh tá khên lăm tong ko loăng, kong a chê tíu tơkăng kong pơla péa pâ kô châ rak ngăn tơniăn.

Công Bắc chêh

Gương tơplôu ƀă tơbleăng