VOV4.Sêdang - Sap ing ton nah, mâu vâi ngoh nâ o ki ối tung hngêi tơchum dêi Rơ’jíu Việt Nam kơpong Tây Nguyên khe#n Kpă Simon-Kăn pho\ pơkuâ kơ koan cho krâ pơlê. Tơdroăng ki khe#n mê hiăng châk hơngế troh a vâi krâ-nho\ng o ki rêh ối tung kơpho#, kăn [o# bêng [ă mâu kăn lơ mâu pú hmâ ki cheăng a Hà Nội rêm hdrôh mot pêi cheăng xuân khe#n ngoh tiô rơkong ki hmâ: Krâ pơlê Tây Nguyên.

Ngoh cho ngế châ kân, ‘nhông xo\n môi tiah kong vâi. Ai môi roh ngoh brôk á lăm rôe yêp a hngêi kơchôu, prôk tăng hiăng ton, troh tíu ki mê hlo ai yêp kân, mơni yâo cheâng. Nâ ki tê yêp mê hâk phiu, ôh tá xo liăn ngoh xua ai ngế ki ti tăng vâ rôe yêp kơxo## kân tiah mê, nâ mơdró yêp [riê tơviah hnối ăm ngoh tê kơtê yêp ki mê, xua: Hiăng péa hơnăm tê yêp ki mê pá ai kơbố tăng rôe, xua chêang vâi ku\n! Drêng ivá ối têi nah, vâi hmâ pơtih ngoh cho môi tiah rui ôu phitalop. Ôu kâ a hngêi ngoh rêm ngế pơrá pôu, la ngoh ối tơleăng xêh le\m. Xua ối tơleăng tiah mê ga pro tơpá ăm ngoh athế ‘măn rơmêt mâu kơ’lo, mơnge\n mo\ng, klêi ôu kâ.

Ngoh Kpă Simon

Drêng pơxiâm mơjiâng kơ koan teăng mâ akố nah, ai môi hdrốh ngoh Lê Đình Đạo (Cho kăn xiâm pho\ pơkuâ ngăn Rơ’jíu Việt Nam) drêng mê nah cho Kăn pơkuâ kơ koan êng má ngoh:

-Mê prế xuân ối che#n hngêi ôu kâ e#?

Ngoh Simon tó [ă tiâ:

-Ô ôh, xua á ăm liăn ki kân, tíu tê kế akố ôh tá ai liăn vâ hơ’lêh liăn ‘ngré, mê khoh chêh inâi che#n.

Mâu ki rah chêh, ‘mâi chêh hlá tơbeăng dêi kơ koan teăng mâ Rơ’jíu a Tây Nguyên hên ngế hiăng nhoa#m pâ kơ ngoh. Lo ing hngêi trung đăi hok, tá hâi chói hmâ [ă tơdroăng cheăng, ngoh hnê tối tu\m têk ăm rêm tơdroăng cheăng. Ing tơdroăng rup ko\ng, êng tiâ, tơpui tơno, tá tơdroăng ki klâk kơ’lo drôu tá troh tơdroăng xo on veăng. Thăm nếo tá tơdroăng ki dó inâi, pro hlá khai sanh ăm kuăn ‘ne\ng, hên ngế xuân tơngah kơ ngoh. Rêm tơdroăng pơrá châ troh a tuăn, troh a ko\ng dêi krâ pơlê kố. Tâi tâng mâu tơdroăng mê pơrá tơniăn le\m, pá ai ki klâi xía vâ. Khu vâi hdrêng a hngêi ối tơchuôm kố drêng hlo pôa Kpă Simon vâi hâk suâ, tó nâ. Ai mâu ‘nâ khe#n ngoh cho pôa peăng pá pâ, mâu ‘nâ khe#n ngoh cho pôa peăng nôu. Drêng tro pâ hôu, vâi lăm troh a ngoh vâ krôu; lơ vâi hêng vâ lăm klê têa ‘lo vâi lăm tối ăm ngoh, thế ngoh lăm êng dêi nôu; châ 10 điêm vâi tối troh a pôa vâ hâk nâ [ă dêi hên h^n mâu tơdroăng ki ê.

Ngoh ‘nâi, pro hmâ [ă hên ngế, hiâm mơno rơdâ tung rêh kâ ối, xua mê khoh chiâng ai hên ngế lăm pôu ôm hngêi ngoh. Ai mâu ‘nâ pâ ối châ chât hâi, tơdế khế; ngế ki lâi xuân châ ôu kâ niân nok, drêng vêh a hngêi ối châ ngoh ăm liăn kơto rơxế. Rêm hdrôh ngoh lăm troh môi pơlê ki lâi mê ‘lo, xuân môi tiah vêh dêi a pơlê tơná. To lâi xiâm drôu, to lâi to í, lơ môi to chu. Tâi tâng mâu tơmeăm mê pơrá cho liăn dêi tơná ngoh ‘no dêi. Idrâp chêng, idrâp koăng chuât xơtó, kuăn pơlê troh a hngêi thăm rế kơdrâm, klêi mê, hơdruê xuâng. Ro plâ măng troh a peăng xo gâ, [ă mâu tơdroăng hơdruê [ă hnối ai tá tơdroăng hơ’muăn.

            Hơnăm 1994, drêng hơ’lêh cheăng ing [ơrô Mơhno mơjiâng túa le\m tro tơring Ea Kar (Dak Lak) vêh pro ngế ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât rơkong Jarai dêi Rơ'jíu Việt Nam, ngoh hiăng châ 15 hơnăm kâ hmê tơnêi têa ing cheăng hnê chu ăm hok tro, pêi ngăn ‘na khu ki mơđah hơdruê xuâng, thăm nếo hnê tơdroăng tuih xuâng hên hdrôh trâm tơdroăng pá puât, khéa hơ’nêng. La kơnôm 15 hơnăm ki mê, ki hlê ple\ng ‘na mơhno mơjiâng túa le\m tro, khôi túa-vêa vong dêi hdroâng kuăn ngo, ing mê, thăm rế hlê klê hên mâu tơdroăng rêh kâ ối dêi rêm hdroâng kuăn ngo. Ngoh rơbot túa tơlá rêh kâ ối dêi kuăn ngo môi tiah râng a kơpeăng ko\ng. Kuăn mơngế [ă hiâm mơno hlế rơkê nho\ng o rơdâ rơdêng môi tiah loăng kơniá, môi tiah blik, preăng mơngế châ ‘nâi ngoh kô krá tơniăn vâ ton cheăng a môi tíu ki lâi ‘lo. Laga, tơdroăng tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât hiăng râng ngoh krá tơniăn.

Ngoh Kpă Simon lăm pêi hnoăng cheăng a pơlê cheăm hơngế

Ngoh đi đo râng hlá mơ-eá ki vâi o hok tro hmâ chêh. To lâi hơnăm achê pơla kố cho tiah mê, nôkố xuân môi tiah mê. Pơchuât hlá tơbeăng, klêi mê, chêh ‘măn mâu tơdroăng ki kal, ngăn um tivi chêh xo; ai drêng ‘nâ ngăn mâu tơdroăng nếo ai vâ ăm khu pơchuât mơ’no tung Rơ'jíu, ngoh xuân râng loăng chêh, hnhâ hlá mơ-eá chêh xo mâu ‘noăng chu ki kal vâ ‘măn chôu, lơ ‘noăng chu ki pá vâ mơnhên [ă hlá mơ-eá ki kố hlá mơ-eá ki ê. A pơla dế hơ’răng pơchốu [ă hơ’răng dế, kéa hiăng hbo vâ tri tr^ng, xua hmâ râng loăng chêh [ă kêp râng pơ'leăng hât. Hmâ tơná ngoh xuân ôh tá ‘nâi dêi tơná hiăng râng chêh lối to lâi rơpâu to loăng chêh? Mâu kơxop mơ-eá chêh tối mê rế hía rế hbo, rế hên h^n. Ing inâi dêi mâu ngế kăn dêi môi to tơnêi têa, môi khu pơkuâ cheăng ki lâi mê tung lâp plâi tơnêi, lơ inâi dêi môi pơlê a Tây Nguyên. Chêh tối [ă chu Xuăn, klêi mê chêh [ă chu Jarai. Gât, rêk, klêi mê xut, klêi mê chêh …

            Prôk, tơmâng, chêh [ă chêh ‘măn lối 20 hơnăm klêi mê, pơtối pêi cheăng preăng ai mâu ngế ki ‘nâi. Mê cho chêh bro hlá mơ-eá tơplôu ăm tơdroăng vâ pơchuât tung Rơ'jíu. Kơxop mơ-eá tơplôu Jarai-Pơhlăng, lơ Xuăn-Jarai hdrối nah bu ai vâ chê dâng 11 rơpâu ‘noăng chu. Kơxop mơ-eá ki ngoh dế chêh bro mê tâk lối 30 rơpâu ‘noăng chu. Ngoh tối kô kho\m klêi ahdrối lo pơtê cheăng. Ngoh hiăng tơpui [ă á tiah mê. Ngoh hiăng pêi pro ki klâi kô mơ-eăm pêi tâi tá ivá mơno tơná. Ối chôu vế môi hdroh a tơmâng tơdroăng pro pơro. Hâi ki mê nah ngoh xuân pro pơro há. Tơdroăng pro pơro dế ro mê kơdrâ hlo on ki thâu tơpâ. Ngoh pro pơro môi tiah cho khât păng ‘nâng: Têa kơ-[ăng, klêi mê, xông tâng a’ngêi pơchốu ko\ng! Ngế ki thâu préa pro\ng, dó xêh ngoh hôu tơná, mê thâ toi tơpâ lôi kơmăi. Ai mâu roh á lăm troh a mâu pơlê cheăm kơpong hơngế hơngo, drêng trâm mâu ngế hơnăm hiăng krâ, lơ mâu ngế ki hlê ple\ng ‘na túa tơlá dêi hdroâng mơngế Jarai, á hmâ thâu xo mâu [ai rơngeêi ting ting, lơ tơdroăng hơ’muăn tối vâ ăm ngoh.

Ngoh Kpă Simon tung veăng thâu dêi kơ koan teăng mâ Rơ’jíu Việt Nam a Tây Nguyên

 Ai môi hdrôh tiah mê a Ayun Pa, kong pơlê Gia Lai, á po dêi kơmăi, thâu xo môi tơdroăng hơ’muăn tối ‘na tơdroăng ton rôh nah ton dâng 30 phut. Klêi thâu, á êng ngế ki hơ’muăn, nôu pâ lơ jâ pôa hiăng hơ’muăn ăm?-Hôih á hiăng hmâng Simon hơ’muăn tung Rơ'jíu. Xua lối kơ ro mê á khoh rơbot [ă hơ’muăn [ối. Ngoh hiăng châ xo lối chât to [âng kơdeăn khe#n, mơni xuân hiăng châ troh to lâi chât to. Ai môi hdrôh á troh a môi pơlê dêi mơngế Jarai a Ia Pa, kong pơlê Gia Lai. ‘Nâi á cho môi ngế cheăng tung Rơ'jíu rơtế [ă Kpă Simon, vâi krâ-nho\ng o akố êng: Simon châi tamo lơ ti lâi, to lâi pơla măng t^ng kố ôh tá tâng ga pơchuât tung Rơ'jíu? Kố cho [âng kơdeăn ki ki ôh tá ai tăm po\ng klâk [ă chu tum khêi. Tơkéa vâ tối, cho [âng kơdeăn hiâm mơno ki trâu hơngế ăm ngoh.

Hơnăm 2001, khu Fulrô ki rêh ối a kong têa vâi ê, xua Ksor Kơk djâ troăng hiăng pơloi djâ hên ngế hdroâng kuăn ngo lăm tríu tơtrâ, pâ thế mơjiâng tơnêi têa Đêga ki kô pơkuâ ngăn dêi tơnêi. Ai mâu pơlê cheăm dêi kơpong Tây Nguyên drêng mê nah hiăng chiâng tíu ki tô ó khât ‘na tơdroăng rêh ối. Hên ngế tô tuăn xâu pá kâi tối. Ngoh Kpă Simon hiăng tơmiât ai môi tơdroăng ki ‘ló. Mê cho lăm troh a hngêi dêi nôu Ksor Kơk a [uôn Broăi, cheăm Ia Broăi, tơring Ia Pa, kong pơlê Gia Lai vâ tí tăng ‘nâi nhên ‘na tơdroăng mê ki păng ‘nâng ga ti lâi, vâ ing mê, tơpui tối ăm vâi krâ-nho\ng o ‘nâi nhên troăng hơlâ, ki pơkâ hnê tối dêi Đảng, Luât dêi tơnêi têa. Ngoh hiăng tơpui tơno môi tiah ngế kuăn cháu tơpui [ă ngế nôu ki ‘ló hơ-ui kố, tơpui [ă rơkong Jarai. Ngin hiăng thâu xo rơkong tơpui dêi jâ, klêi mê, hnối mơ’no rơkong tơpui dêi ngế nôu ki mê tung Rơ'jíu. Jâ mơhnhôk thế vâi krâ-nho\ng o tung lâp lu pơlê pơla pôi tá tơmâng rơkong ki pơloi dêi ngế kuăn ki ôh tá hâu, tơtrâ [ă tơdroăng hnê tối dêi tơnêi têa. Á ối chôu vế đi đo um méa dêi ngế nôu ki hiăng krâ, xông prôk pơ’lâng ngoh chu a kơchôk hngêi trá ki hiăng ton. Jâ râng ko\ng ngoh, lo têa mâ.

Lê Bích Phượng, môi ngế pú hmâ á klêi kơ’nâi lăm chêh rôh mê nah hiăng ai hên [ai: ‘’Mâu ngế pú hmâ dêi ‘’kăn xiâm Ksor Kơk tối ki klâi?, hiăng châ kâ mê dai mêa tung roh tơ’noăng pơla khu rơ’jíu lâp tơnêi têa [ă châ pri C tơ’noăng chêh hlá tơbeăng lâp plâi tơnêi hơnăm ki mê nah. Kpă Simon ga ti mê, tơ’lêi hlâu, hlê rơkê hlế [ă hên ngế la xuân kơhnâ khât [ă tơdroăng cheăng dêi tơná. {ă mâu tơdroăng tơpui rơkong kuăn ngo a Tây Nguyên ngoh veăng hnê khe#n rơhí rơhó. ‘Mâi rơnêu tơrêm ‘noăng chu, tơmâng tơrêm chôu phut ki mơ’no mâu rơkong tơpui tung Rơ'jíu vâ hnê khe#n, hnê tối mâu nho\ng o ki tơplôu tơbleăng, tơpui pơchuât. Ngoh hmâ lăm troh veăng thâu vâ hnê tối nho\ng o túa xo hyôh troăng rơkong, pơchuât ăm i tơleăng. Tơdroăng nếo ai tung tơnêi têa ga pơchuât phá [ă tơdroăng nếo ai tung kong têa ê, pơchuât tơdroăng ki xâu rơ-iô ga phá [ă pơchuât drêng châ xo tơmeăm ing chiâk deăng. Pơchuât pơro, hơ’muăn, xôi kiâ xuân athế tiah mê há.

Rôh ngoh Kpă Simon lăm thâu rơngêi-ting ting a pơlê dêi mơngế Rơteăng

            Hôp tơpui ‘na tơdroăng cheăng, ngoh hmâ tơpui mơdêi, hôu hêng. Môi hdroh ngoh tối:

-Pin ôh tá ai kơbố ki rơkê, to mâu ki plong. Á cho ngế ki plong má môi, xua mê, kal athế hriâm pơchuât i hên, tơmâng i hên, chêh ‘măn hên tơdroăng. Pin toh chôu vâ hriâm xêh, hlê ple\ng hên, pin tơpui pơchuât tung Rơ’jíu, drêng mê, vâi krâ-nho\ng o nếo ‘nâi.

Kơnôm ai ngoh mê tơdroăng tơplôu tơbleăng, pro pơro, pơchuât dêi mâu ngoh nâ o ki cheăng tung Rơ'jíu Việt Nam a Tây Nguyên rế hía rế tơtro, [ă rế ro tâ. Xuân ing tơdroăng ki thăm mơ-eăm hriâm i hên mê ngoh khoh ‘no tâi ivá mơno chêh bro kơxop mơ-eá tơplôu rơkong Jarai-Xuăn. Ngoh Simon tối:

 -Kố cho tơdroăng ki mơnê kân ke#ng dêi rêm ngế, tâi tâng mâu ki tơmâng Rơ’jíu hiăng hmâ [ă rơkong pơchuât, [ă tơdroăng ki á hiăng pro pơro.

Ối chôu vế on veăng má klêi kơ’nâi vêh a pơlê pơkoăng, vêh troh a {uôn Ma Thuột pơchên hmê kơchâi krếo khe#n mâu nho\ng o tung kơ koan veăng ôu kâ. Á khe#n, ngoh tối: ‘’Êh ôh tá chiâng bu khe#n [ă rơkong tê kơtê tiah mê. Athế rôe hlá chêh pơtroh ăm vâi i krâu le\m, vâ ga chía tơtro phêp. Laga, athế chêh tu\m inâi mâu ngế ki vâ khe#n. Tu\m tơdroăng cho xua ngoh pêi pro. Klêi mê, ngoh rôe hlá, chêh [ă pơtrroh. Kuăn kơdrâi á nôkố hiăng hriâm hơnăm má 2, to lâi to hlá ki mê á ôh tá hâi teăm pơtroh tâi, xuân u ối rak. Chu chêh dêi ngoh chêh tơdrăng le\m. Chu o chêh le\m tơvó la ôh tá xi a ko. Cho vâ mơhno tối ngế ki ôh tá la lâi păng hôu vâi!?

Hơnăm nah ngoh vêh a pơlê mơjiâng hngêi ối ăm dêi nôu krâ vâ chê 200 rơtuh liăn, hơnăm kố ngoh ối pro hngêi hum [ă têa klôh vâ chê 70 rơtuh liăn. Mơni mê cho kơxo## liăn ki ngoh hiăng kơd^ng to lâi chât hơnăm kố. Dế nôkố ngoh dế rêh ối a hngêi ki tơchum dêi nho\ng o ki cheăng a kơ koan, rơdâ bu to lâi chât met karê, kơxo kâ xup kơteăm, ôu kơphế a k^ng troăng. Vêh ing kơ koan lơ lăm ulâi bu kơto rơxế ki hiăng ton.

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng