VOV4.Xơ Đăng - Phá  ƀă mâu túa loăng pêt hdrê rơnó mêi, a pơla kố pơxiâm mot tung rơnó mơdrăng khía hngíu a Tây Nguyên, kuăn pơlê a kơpong ai chêh inâi tíu pêt sâm Ngọc Linh, kong pơlê Kon Tum nếo pơxiâm mot tung rơnó pêt nhâ loăng  pơkeăng ki kơnía pơxúa ‘na cheăng kâ kố. Ngế chêh hlá tơbeăng tơdroăng mê hiăng tiô mâu ngế ki pêt sâm lăm a ngo Ngọc Linh, tơring Tu Mrông vâ hlo mâu tơdroăng ki krê dêi rơnó ƀă rak ngăn kong akố.

Kong pơxiâm vâ gâ, pôa A Niêng pơlê Đăk Viên, cheăm Tê Xăng, tơring Tu Mrông hiăng troh a kơpong kong ilâng ki vâ mơdâ pêt sâm Ngọc Linh. Phá tơ-ê ƀă kơdung ngo ki dế ai hyôh khiá hngíu mơdrăng, a ngo Ngọc Linh xŏn a ‘ngêi lối 2.000m tâng vâ pơchông ngăn ƀă kơdó têa kơxĭ. Pôa A Niêng tối ăm ‘nâi tiah kố, klêi kơ’nâi mơdâ pêt dâng 1 hơnăm mê sâm Ngọc Linh hiăng kân iâ, kô chiâng vâ lâk pêt. Tiô yă tê a kơchơ nôkố lối 300 rơpâu liăn 1 xiâm, cho drêng ga dế ối lối kơbâng, tơdroăng lâk xo sâm a kơdrum deăng klêi mê pôu djâ tung kong vâ pêt kô kal athế hbrâ rơnáu i krâu khât:

“Pin athế pêi chôa ‘lâng, kơxu ƀă hlá priât vâ ga pôi ti tơđôu xiâm pêt. Kơ’nâi mê ah, pin pêt vâ ga rĕng xông kân. Tâng pin lâk hâi ki lâi pin athế pêt tâi tung hâi ki mê”.

Vâ sâm Ngọc Linh châ tơ’lêi rĕng huăn rêi, châ hrik trếo kơhiâm tung tơnêi ƀă triê hyôh hngiâm dêi kong prâi, mê kal athế tăng rah tơnêi ki pêt cho kal má môi. Tung lối chât rơpâu ha kong ilâng a kơpong ki chiâng pêt sâm Ngọc Linh tung kơpong kong ngo Ngọc Linh, ối tung kơpong kong dêi 2 tơring Tu Mrông ƀă Đăk Glei dêi kong pơlê Kon Tum bu ai to lâi rơpâu ha kô chiâng vâ pêt sâm ki kơnía git kố. Xua ti mê, klêi kơ’nâi lâk xo sâm hdrê a kơpong ki mơdâ, vâi krâ, nhŏng o athế thâ rĕng djâ xiâm sâm mê troh a kơpong ki vâ pêt, chôu phut ki vâ djâ troh a tơnêi deăng ki pêt bê troh to lâi chôu.

Xua sâm Ngọc Linh chiâng pêt tâi tâng pá kơdâm xâp loăng kong ki chiâng xêh, vâi krâ, nhŏng o ôh tá xúa trếo pơkeăng lơ phon rơvât xua mê, drêng pêt lơ rak ngăn sâm tung pơla sâm xông chiâng kân cho tơdroăng ki pá puât khât. Pôa A Brit, mơngế ki hiăng hmâ pêt hên sâm a ngo Ngọc Linh ai tối tiah kố:

“Tơdroăng pêt sâm pin athế ai xu loăng, mâu hlá pê ki hiăng pok vâ dâp  kơđu pá pêng. Xâu kong mêi príu pro tơ’nhê hlâm ki pin hding pá pêng kơdrum. A kơmăng pin xuân athế séa ngăn ƀă on vâ mơdât kơnái lo kâ. Tâng ôh tá pêi pro tiah mê, kô ôh tá châ kâ ki klâi ôh. Mâu kuăn kiâ tung kong hmâ lo kâ ó tiah mê đi đo”.

Hơnăm kố, kong pơlê Kon Tum hiăng klêi pêt nếo lối 500 ha sâm Ngọc Linh, pêt sap ing 10 rơpâu troh 20 rơpâu xiâm tung 1 ha, la xua trâm pá ‘na hdrê, ki păng ‘nâng, tiô pơcháu vâi krâ, nhŏng o xiâm pêt châ tơdế tâng vâ pơchông ngăn ƀă tơdroăng pơcháu. Pôa A Sỹ, Kăn pơkuâ hnê ngăn Đảng ủy cheăm Măng Ri, tơring Tu Mrông tối ăm ‘nâi, vâ pêt ƀă ai sâm Ngọc Linh ki tơxâng vâ châ tê mê kô athế trâm hên pá puât, thăm nếo kô trâm hên tơdroăng xâu xía:

“Pá puât ó khât. Loăng pơlái, kong kế tơđôu, klêh tơkâng, thăm nếo khu chêm, kơnái lo kâ ‘nhê. Pôu djâ xu loăng ti xê ôh tá ai hlâu mê athế prôk hơngế châ 1km xo xu loăng vâ pêt sâm. Pơtih pin pêt 1 rơpâu  xiâm ‘lo, troh drêng sâm hiăng châ 8 hơnăm, lơ lối 10 hơnăm mê bu ai dâng 30% tê. Mê ối cho ki kân, ai drêng ‘nâ ôí iâ luâ tâ kơ mê”.

Vâ châ pêt Sâm Ngọc Linh, tơdroăng kuăn pơlê thế pêi pro, thế rak ngăn kong ki chiâng xêh ƀă tơdroăng kố nôkố thế’nâi hlê xêh ƀă kuăn pơlê ki pêt sâm a ngo Ngọc Linh. Ngoh A Đôi,  pơlê Đăk Viên, cheăm Tê Xăng , tơring Tu Mrông tối:

‘’Pêt thế ai kong yoh. Kong ối kŭn a tá ôh tá chiâng pêt. Nôkố ôh tá khên ko loăng ôh ngoh . Ôh tá ai kong ôh tá chiâng”.

‘Na ngoh A Brit, pơlê Đăk Viên, cheăm Tê Xăng tơring Tu Mrông tối:

‘’A pêt sâm hlối mot tung kong hlối rak ngăn kong hlối rak vế hyôh kong prâi. Pêt sâm ôh tá chiâng ko kong, thế rak ngăn kong ki ai pêt sâm’’.

A hneăng hôp mơgêi tơdroăng cheăng pêi 10 hơnăm pêi pro tiô pơkâ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong ki pơ’lêh a kong pơlê, tơkŭm leh tơbâ 10 hơnăm mơjiâng Khu râk liăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum, pôa Hồ Thanh Hoàng, Ngế pơkuâ Khu râng liăn mơhá hnoăng rak ngăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong xuân hiăng tiâ tơdrêng tơdroăng ki mâu kăn kơ-êng tơdjâk troh pêi pro mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong.

‘Na tơdroăng tơpui mơdêk kơlo liăn ‘no mơhá rak ngăn kong, pôa Hồ Thanh Hoàng, Kăn pơkuâ Khu râng liăn Rak ngăn ƀă Mơnhông pêt kong kong pơlê Kon Tum tiâ mơnhên tiah kố.

Hồ Thanh Hoàng: Nôkố nâp dêi hngêi kơmăi on tơhrik ai 36 liăn, nâp ‘na têa krúa ai 52 liăn ƀă nâp dêi têa kơmăi kơmok ai 50 liăn. Tối tơbleăng ăm pó, ki kố ngin tơmâng xo mâu rơkong tơpui tối dêi kuăn pơlê kô hriăn ngăn tơbleăng, tí tăng ‘nâi ăm Vi ƀan hnê ngăn kong pơlê tơbleăng ăm Chin phuh. Tơdroăng ki mơdêk lơ ôh tá mơdêk cho ối tung hnoăng pơkuâ dêi Chin phuh ôh tá ối tung hnoăng pơkuâ dêi kong pơlê.

Ƀă tơdroăng ki tơpui tối dêi cheăm Ngọc Lây ai tơpui pâ thế xing xoăng tŭm kơxô̆ liăn vâ roê xúa mâu kơmăi kơmok kum ăm hnoăng cheăng rak ngăn kong, tŏng kum ‘no liăn ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê mê tơbleăng ăm pó tơdroăng pơkâ ‘na xúa liăn ki ‘no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn kong ƀă Vi ƀan hnê ngăn cheăm hiăng châ Chin phuh pơkâ a khoản 4, troăng 20, Tơdroăng pơkâ 186 hơnăm 2018 dêi Chin phuh ƀă khu ki ai tơdjâk cho Khu ngăn pêi chiâk deăng ƀă Mơnhông thôn pơlê, Khu rak liăn ngân, Khu râng liăn rak ngăn ƀă Mơnhông Pêt kong dêi kong pơlê hiăng hnê mơhno nhên a hlá kơxô̆ kơxô̆ 01 hâi lơ 6/6/2019. Mâu tíu pêi cheăng kong pơlê séa ngăn a tơdroăng pơkâ 186, séa ngăn a tơdroăng ki hnê mơhno dêi khu ki ai tơdjâk troh vâ pêi pro tiô pơkâ.

- ‘Na tơdroăng ki tơpui nâp liăn ăm tơdroăng ki rak ngăn kong ôh tá tơniăn, pôa Hồ Thanh Hoàng, Kăn pơkuâ Khu râng liăn Rak ngăn ƀă Mơnhông pêt kong, kong pơlê Kon Tum tiâ:

Hồ Thanh Hoàng: Tơdroăng ki tối ‘na nâp liăn ăm tơdroăng ki ‘no mơhá rak ngăn kong ôh tá tơniăn ngăn a mâu tíu pêi cheăng pêt mơjiâng dêi mâu hngêi kơmăi on tơhrik chiâng tơdjâk troh tơdroăng ki ôh tá bê tŭm liăn nâp pro xơpá ăm mâu tíu pêi cheăng. Tơbleăng ăm pó tơdroăng kố cho tiô pơkâ dêi Chin phuh kơxô̆ liăn nâp ăm tơdroăng ki ‘no mơhá liăn rak ngăn kong kố laga tiô tơdroăng ki pêt mơjiâng dêi mâu hngêi kơmăi on tơhrik, mâu tíu pêi cheăng mơjiâng pro têa krúa, cheăng kâ xúa kơmăi kơmok ai xúa têa sap ing têa mê ôh tá pro kơdroh liăn nâp mê athế ai hơnăm ki hên hơnăm ki iâ.

Xuân ai hơnăm kơdroh hơnăm tâk la hơnăm tâk pó ôh tá tối, pó bu tối mâu hơnăm ki kơdroh xo mê tơdroăng kố athế nâp tiô kơxô̆ ki ai khât ôh ti xê liăn ngân tơnêi têa mê pin ai túa pơkâ cho pin kô châ xo tro kơxô̆ liăn ki mê. Gá tơkôm tung tơdroăng ki pêi cheăng mê xuân ai hơnăm kơdroh xuân ai hơnăm tâk. Ki nhên môi tiah hơnăm 2016, hơnăm 2020 kơdroh la hơnăm 2015, 2017, 2018, 2019 tâk mê tơdroăng kố ai to, ai kơdroh tiô pơkâ Tơnêi têa.

Ƀă tơdroăng ki rak ngăn, xúa liăn ki ‘no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn kong dêi kuăn pơlê mê tơdroăng kố ối tung tơdroăng ki pôu râng hnoăng dêi mâu tíu pêi cheăng pơkuâ ngăn kong ai pơcháu ăm kuăn pơlê ƀă ai hnoăng cheăng pôu râng dêi mâu Vi ƀan cheăm ai pơcháu ăm kuăn pơlê xuân môi tiah tơdroăng ki pôu râng dêi cheăm ai mâu kuăn pơlê châ Tơnêi têa pơcháu tơnêi pơcháu kong.

Ngin hiăng ai troăng hnê mơhno ƀă ai tơdroăng pơkâ ‘na rak ngăn xúa liăn dêi kuăn pơlê, hiăng po mâu lâm hnê hriâm ăm cheăm tơring ki ai tơdjâk mê pơkâ thế mâu tíu pêi cheăng cheăm tơring hriăn ngăn túa pơkâ ƀă tơdroăng ki ngin hnê mơhno vâ pêi pro tro tâ. Tung la ngiâ ah Khu râng liăn rak ngăn ƀă Mơnhông pêt kong kô pơtối hnê mơhno, hnê hriâm ăm mâu tíu pêi cheăng ‘na tơdroăng kố rơhêng vâ pó tơmâng ngăn mơdêk hnê mơhno, séa ngăn kuăn pơlê, mâu khu rơpŏng vâ mâu kuăn pơlê, khu ki rak ngăn xúa liăn ‘no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn kong vâ rak ngăn kong tro tâ veăng kum hơ’lêh tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê tung kuăn pơlê veăng kum mơdêk tơdroăng rêh ối ăm kuăn pơlê.

-Ƀă hnoăng cheăng rak ngăn kong dêi kuăn pơlê, pôa Hồ Thanh Hoàng, tối  ngăn ‘na tơdroăng mê ga ti lâi:

Hồ Thanh Hoàng: Tung tơkêa pơcháu rak ngăn kong mê mâu ngế ki pơkuâ kong, mâu Vi ƀan hnê ngăn cheăm, pơlê kân kal séa ngăn, kal ai pơkâ ‘na tơdroăng, ‘na hnoăng cheăng rak ngăn kong dêi mâu kuăn pơlê. Rak ngăn kong tro mê châ mơhá liăn tâng rak ngăn kong la pro ai tơdroăng ki hía kong, ko ‘nhiê kong mê athế pơxâu phâk môi tiah mê pó athế ai tơdroăng pêi pro nhên tung hlá mơ-éa tơkêa. Tâng tá hâi ai tơdroăng tơkêa mê athế ‘mot tơ’nôm tung phụ lục mơéa tơkêa.

Tơdroăng tơpui nếo ‘na yă liăn ‘no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn kong ai tơdroăng ki pơ’lêh pơla mâu kơpong mê chiâng pro ai tơdroăng ki pơchông ƀă dêi rơpó, tơbleăng ăm pó ki kố cho ối tung troăng hơlâ pơkâ dêi Chin phuh, sap ing inâi khĕn cho troăng hơlâ hiăng tối tâi tơdroăng kố: ‘No mơhá liăn ăm tơdroăng rak ngăn kong. Tơkéa vâ tối cho pêi tiô kơ rêm kơpong.

Kơpong ki lâi mê tŏng kum tro tơdroăng mê vâi mơ’no hên on tơhrik, hên têa krúa lơ xúa châ hên têa vâ mâu tơdroăng cheăng kâ ƀă kơmăi kơmok xua tâng pro ôh tá tơdâng gá kô ôh ta mơhnhôk tơdroăng ki mơdró, ôh tá mơhnhôk mâu tíu pêi cheăng pêi pro tro troăng hơlâ xua mê rơkong tơpui kố ngin kô tơbleăng ăm khu ki ai hnoăng pơkuâ séa ngăn ‘na mơjiâng ƀă pơkâ troăng hơlâ.

Gương prế Katarina Nga tơplôu ƀă tơbleăng