VOV4.Xơ Đăng - Maluâ tơdroăng ki tê ôh tá ai, la châ tơbleăng tê hên hĭn, rơhêng vâ roê to lâi xuân ai, dế cho tơdroăng ki ai khât dêi kơchơ tê roê sâm Ngọc Linh, pơkeăng ki kơnía git kố, bu ai to a kong pơlê Kon Tum ƀă Quảng Nam. Tơdroăng tê – roê sâm Ngọc Linh ki khât ƀă ki ôh tá khât tơvât hơ’lâk ƀă mâu tơmeăm ki ê hiăng tơdjâk tơdrêng troh ivá, liăn ngân dêi mâu ngế ki roê; troh ki kơnía, inâi sâm Ngọc Linh, cho tơdroăng ki hiăng hlo sap ing hên hơnăm ƀă rêm hơnăm rế pro ôh tá tơniăn, tá hâi ‘nâi drêng lâi nếo kâi mơdât tơdroăng kố.

Tung mơ-éa chêh inâi xŏn păng ‘nâng mâu ngế ki tro rôe xêh sâm Ngọc Linh ôh tá xê khât, khéa kho tung mê ai tá mâu ngế pêt sâm Ngọc Linh a kối ngo Ngọc Linh a kong pơlê Kon Tum. Nếo achê kố chât rơpŏng kuăn pơlê a pơlê Xa Úa, cheăm Mường Hoong, tơring Đăk Glei hiăng rôe tro môi pơ’leăng hdrê sâm Ngọc Linh vâ pêt, ƀă yă lối 100.000 liăn môi pơ’leăng.

Ngoh A Thim, kăn pơkuâ thôn Xa Úa cho ngế nhôm ‘na mâu pơ’leăng hdrê kố laga drêng kal hdrê sâm Ngọc Linh vâ pêt mê chiâng rôe:

‘’Á xuân ai rôe 5 pơ’leăng môi tiah kố. Mâu rơpŏng ki ‘nâ rôe 40, 50 pơ’leăng, 100 pơ’leăng. Môi pơ’leăng lối 100.000 liăn, ôh tá iâ tâ 100 rơpâu liăn. Pơlê á a Xa Úa nôkố tiô ‘nâi cho lối 30 rơpŏng hiăng rôe’’.

Mâu loăng sâm Ngọc Linh Kon Tum ki ôh tá xê khât khu tê mơdró lu lêa ‘mot tung tơring Đăk Tô tro khu pơkuâ kơchơ tê mơdró châ hlo

Roh mơ’nui hơnăm cho rơnó kơchơ tê mơdró sâm Ngọc Linh a Kon Tum hên má môi. Pakĭng tê tơbleăng tơdrăng, hên hĭn tung măng pơlê pơla, sâm Ngọc Linh ối châ tê tiô troăng ‘’kuăn pơlê kal liăn tê môi iâ vâ mơ’no liăn rôe tơmeăm tung hngêi’’. Xua kơxô̆ liăn mơngế ki rôe xúa mơ’no rôe môi kilô sâm Ngọc Linh cho kân, ƀă hlối vâ ‘’tơkêa sâm ki khât’’, xua mê hiăng sap ing ton nah, sâm Ngọc Linh Kon Tum châ tê pôm drêh ƀă loăng ối tá ai xiâm, hlá. Laga ‘’khât ‘nâng chiâng ôh tá khât’’, nôkố loăng sâm Ngọc Linh Kon Tum ôh tá ai tiah mê xếo, ki hên bu u ối peăng pôm tung tơnêi, u ối xiâm ki lâi hlá xuân hiăng trĭng hŏn laga tung kơchơ tê mơdró ki lu lêa xuân ối tơbleăng tê sâm Ngọc Linh ‘’ki u ối tá pôm tá hlá’’ mê cho loăng xâm ối hlá ngiât lĕm.

Pôa A Sỹ, Kăn pơkuâ hnê ngăn Đảng ŭy cheăm Măng Ri, tơring Tu Mrông tối, rêh tung kơpong tíu mơhno pêt ƀă hiăng kâ, koi rơtế sâm Ngọc Linh  Kon Tum chât hơnăm kố, khéa kho:

‘’Drêng rơnó sâm Ngọc Linh ôh tá ai hlá xếo cho sap ing khế 10 troh khế 2. ‘Na loăng sâm Ngọc Linh ai hlá hên ƀă hlá kân akố cho ôh tá ai. Tâng troh sâm Ngọc Linh khât mê nôkố pơtih á lăm a môi kơdrum kân rơdâ châ hectar mê gá u ối ôh tá hên loăng mê loăng ki mê gá trĭng hlá tâi tâng, gá hiăng tơruih hlá tâi tâng’’.

Hdrê ki ôh tá ai xiâm kối tối sâm Ngọc Linh Kon Tum tê hên hĭn tung kơchơ tê mơdró

Ƀă pôm Sâm Ngọc Linh, vâ pro mơngế rôe xúa rơkê má môi cho rôe sâm ing mâu Kŏng ti, tíu pêt sâm ƀă ai tơdroăng ki tơbleăng ăm, tơniăn ing khu râ kăn pơkuâ xuân môi tiah kơvâ cheăng kong pơlê. Pakĭng mê, tâng rôe sâm châ tơbleăng ing troăng ki lâi ki ê pơrá tơ’lêi rôe tro loăng môi tiah hdrê sâm Ngọc Linh. Môi tung kơxô̆ mê cho loăng tâm thất vũ diệp ki mâu hơnăm achê kố mâu ngế tê mơdró ki lu lêa hiăng ti tăng tŭm troăng vâ tê tung kong pơlê Kon Tum.

Tơdroăng ki vâ kơnó ki khât – ki ôh tá khât ƀă mâ lơ túa ki rơkê tơtro cho tơdroăng ki ôh tá chiâng tá ƀă mâu ngế rêh ối tung kơpong sâm Ngọc Linh. Jâ Lương Thị Mỹ Huệ, Kăn pơkuâ Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó pêt pơkeăng Tây Nguyên, mâu ngế ki hlê plĕng ‘na pơkeăng, khŏm tiô tơdroăng pêt pơkeăng tung tơring Đăk Tô, kong pơlê Kon Tum tối ăm ‘nâi:

‘’Nôkố a mâu khu tê mơdró vâi xo sâm ing peăng kơnhŏng lơ sâm kong têa Sinuâ mot  a kong pơlê Kon Tum ƀă kong pơlê Quảng Nam vâ tê ƀă yă kơnâ ó ƀă mơngế rôe xúa mê ôh tá ‘nâi kơnó ôh. Mơngế rôe xúa nôkố mơ’no hên liăn  vâ rôe môi xiâm sâm ki dâi lĕm ôh tá tơdâng ƀă yă liăn mơ’no mê cho khéa ‘nâng ăm mơngế ki rôe xúa’’.

Chôu tah sâm Ngọc Linh ki ôh tá xê khât a tơring Đăk Tô, kong pơlê Kon Tum

Vâ kơnó ‘nâi sâm Ngọc Linh cho khât lơ ôh, troăng pêi tiah hmâ cho test saponin ai tung pôm. Laga troăng pêi kố xuân ôh tá tŭm vâ tơdroăng khât – ôh tá xê khât xua saponin xuân ai hên tung mâu sâm ki ê. Vâ gâk kring ki kơnâ, inâi sâm Ngọc Linh Kon Tum ƀă hnoăng ki pơxúa mơngế rôe xúa, kong pơlê Kon Tum dế mơ’no liăn rôe kơmăi kơmok la ngiâ vâ pêi pro tơdroăng khăm ngăn ADN vâ mơnhên sâm Ngọc Linh khât – ki ôh tá khât a hơnăm 2022.

Nếo achê kố, a hneăng hôp má 2, Hô̆i đong kong pơlê Kon Tum hneăng má XII, mâu kăn teăng mâ ƀă kuăn pơlê hiăng tối tơdroăng khu tê mơdró lu lêa xúa loăng tam thất xuân môi tiah mâu loăng ki ê môi tiah sâm,  tối cho sâm Ngọc Linh Kon Tum tê tung kơchơ tê mơdró hiăng lu lêa mơngế rôe xúa, pro tơdjâk troh ki kơnâ ƀă inâi dêi sâm Ngọc Linh Kon Tum. Tiâ rơkong kơ-êng ‘na tơdroăng kố, pôa Lê Ngọc Tuấn, Kăn hnê ngăn Vi ƀan kong pơlê kố tối ăm ‘nâi, hiăng pơkâ Kŏng an kong pơlê pơxâu phâk tơdroăng tê sâm Ngọc Linh ki ôh tá xê khât.

Rơtế amê Vi ƀan kong pơlê Kon Tum xuân thăm pêi pro mâu troăng pơkuâ gak ngăn ki kơnâ ƀă inâi sâm Ngọc Linh Kon Tum:

‘’Vi ƀan kong pơlê hiăng pơkâ mơ’no liăn rôe kơmăi kơmok, tơmeăm trếo pơkeăng ƀă kơlo liăn mơ’no lối 10 rơtal liăn vâ khăm ngăn ADN sâm Ngọc Linh ƀă mâu pơkeăng ki ê kum tung tơdroăng mơnhên, khăm ngăn sâm Ngọc Linh ki khât ƀă ki ôh tá xê khât vâ xúa sap hơnăm 2022. Thăm pôu râng hnoăng dêi mâu kơ koan pơkuâ Tơnêi têa, môi tiah Khu pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng ƀă mơnhông thôn pơlê, Khu pơkuâ kơmăi kơmok tê mơdró, Khu pơkuâ Khoa hok kŏng ngê̆ ƀă hnoăng dêi khu râ kăn pơkuâ kong pơlê tung tơdroăng pơkuâ xiâm kối hdrê sâm Ngọc Linh pêt ƀă pêt hên a kong pơlê’’.

Khoa Điềm chêh

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng