VOV4.Sêdang - Ki ƀlêi trâng dêi Kăch măng Khế 8 ƀă tơdroăng ki mơjiâng Tơnêi têa Việt Nam Yân chuh Kŏng hoa, nôkố cho Cộng hoà xã hộị chủ nghiã Việt Nam cho môi tung mâu tơdroăng ki ƀlêi trâng kân dêi Kăch măng Việt Nam tung chal 20. Ki ƀlêi trâng mê ai tơdjâk troh tơdroăng pơkuâ ngăn rơkê plĕng, kơnía git dêi Đảng ƀă Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa ki apoăng - Kăn xiâm hnê ngăn ki rơkê kơnía dêi Đảng ƀă hdroâng mơngế pin.

***Apoăng hơnăm 1945, Hneăng tơplâ kân lâp plâi tơnêi má péa nếo  klêi mơgêi. Hâi lơ 15/8/1945, kong têa Nhuk pâ thu Liên Xô, kong têa Rusi ƀă mâu kong têa ki môi tuăn ƀă kong têa Rusi ƀă ôh tá pâ ki klâi. Tơdroăng pâ thu dêi Chin phuh Nhuk hiăng pro khu lêng Nhuk a Đông Dương chiâng ôh tá tơngah ki klâi. Chin phuh pôa Trần Trọng Kim tơprâ tơprŭng, tơdroăng ki kong têa Nhuk pâ thu rĕng troh lâp lu tung kuăn pơlê. Tung lâp lu tung tơnêi têa pin, Việt Minh tơkŭm po mâu roh mitting, tríu tơtrâ  mơhno ivá ó rơdêi pháu hnêa. Drêng ai tơdroăng mê, pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng hiăng rơkê tơmiât ‘nâi plĕng nhên: ‘’Drêng kố cho roh tơ’lêi hiăng troh, mơhé vâ hlâ hên tơkéa lâi, mơhé thế chếo lâp Trường Sơn xuân thế khŏm châ tơleăng lĕm hdroâng mơngế’’.

***Tung môi tơdroăng ki ê, hâi lơ 9/3/1945, phát xít Nhuk hiăng pro roh rôih hnâp troh tah Pơhlăng. Tung kơmăng mê, Hneăng hôp Khu pơkuâ tơdroăng cheăng Tơnêi têa po rơdâ pơkâ mơhnhôk môi tơdroăng kăch măng pro xiâm kối vâ xông tơplâ xâ. Khế 3/1945, Khu xiâm Đảng pơkâ ‘’Nhuk – Pơhlăng pĕng dêi pó ƀă tơdroăng pêi dêi pin’’. Khế 4/1945, tơdroăng tơplâ xâ Nhuk tŏng kum tơnêi têa tơkŭm po ó rơdêi. Khế 5/1945, pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng ing Cao Bằng vêh a Tuyên Quang, rah Tân Trào pro đông kăch măng. Akố, hiăng tơkŭm po Hneăng hôp lâp tơnêi têa dêi Đảng, ing luât xông tơplâ xâ lâp tơnêi têa ƀă rah xo Vi-ƀan tơleăng lĕm Tơnêi têa, Chin phuh pơtân xua Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng pro Kăn xiâm hnê ngăn. Kơmăng hâi lơ 13/8/1945, Luât xông tơplâ xâ lâp tơnêi châ tơbleăng: Pin thế pêi pro rĕng, ƀă hiâm mơno khên tonôu, kơchăng păng ‘nâng! Pin kô ƀlêi trâng tâi tâng. Xuân a roh mê nah, Pôa Hồ Chí Minh ai kơthô krếo tâi tâng tơnêi têa xông tơplâ xâ ai chêh nhên: ‘’Nôkố pơkâ ăm tơdroăng rêh ối dêi hdroâng mơngế hiăng troh. Lâp tơnêi têa kuăn pơlê pin thế xông djâ ivá ó rơdêi pin mê tơleăng lĕm ăm tơná pin’’.

*** Ing pơkuâ dêi Đảng ƀă Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa, kuăn pơlê lâp tơnêi têa rơtế xông tơplâ xâ vâ châ pơkuâ tơnêi têa. Sap hâi lơ 14 – 18/8/1945 tâi tâng tơnêi têa xông tơplâ xâ ƀă châ ƀlêi trâng a thôn pơlê Tơbăng peăng kơnhŏng tơnêi têa, peăng Tơdế tơnêi têa, môi iâ peăng Hdroh tơnêi têa. Hâi lơ 19/8 xông tơplâ xâ châ ƀlêi trâng a Hà Nội, hâi lơ 23/8 xông tơplâ xâ châ ƀlêi trâng a Huế, Bắc Cạn, Hòa Bình, Hải Phòng, Hà Đông, Quảng Bình, Quảng Trị, Bình Định, Gia Lai, Bạc Liêu ƀă hía hé. Hâi lơ 25/8 xông tơplâ xâ a Sài Gòn, Gia Định, Kon Tum, Sóc Trăng, Vĩnh Long, Trà Vinh, Biên Hòa, Tây Ninh, Bến Tre, Côn Đảo ƀă hía hé. Bu tung pơla 15 hâi mơ’nui khế 8/1945, roh xông tơplâ xâ châ ƀlêi trâng tâi tâng, hnoăng pơkuâ tung tơnêi têa châ kuăn pơlê pơkuâ tâi tâng.

*** Hâi lơ 2/9/1945, Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng teăng mâ Chin phuh pơtân pơchuât mơ-éa tơbleăng châ tơniăn lĕm, tơbleăng a ngiâ kuăn pơlê Việt Nam ƀă lâp plâi tơnêi Việt Nam Dân chưh kŏng hoa mơjiâng. Mơ-éa tơbleăng châ tơniăn lĕm apoăng ƀă mâu ‘’rơkong ôh tá kâi hía’’ tung mơ-éa Tơbleăng châ tơniăn lĕm hơnăm 1776 dêi kong têa Mih ƀă mơ-éa Tơbleăng hnoăng pơkuâ kuăn mơngế ƀă hnoăng pơkuâ dêi kuăn pơlê dêi kăch măng Pơhlăng 1789. Tơdroăng kal kố vâ mơnhên môi tơdroăng ki tro má môi tung tơdroăng mơnhông mơdêk dêi pơlê pơla kuăn mơngế, mê cho mâu tơdroăng ki tro ‘ló ôh tá ai kơbố chiâng kơpeăng. Mơ-éa tơbleăng châ tối tơdroăng xôi kân dêi khu thưk dân Pơhlăng lối 80 hơnăm pơkuâ hiăng ‘’pro pơxúa ăm to dêi tơná vâi, tong xo tơnêi têa pin, mơ’nêa kuăn pơlê pin’’.

***’Na xiâm kối ƀlêi trâng, Kăch măng Khế tơheăm cho tơdroăng tơkŭm dêi 15 hơnăm tơplâ xâ pá puât dêi tâi tâng kuăn pơlê ing pơkuâ dêi Đảng, hiăng châ pơtâp hluâ pái tơdroăng kăch măng. Kuăn pơlê kăch măng châ Đảng tơkŭm pơkuâ ƀă pơtâp. Ƀă tơdroăng ki tơplâ mê chiâng khu cheăng kal kí ó rơdêi, ai khu lêng kuăn pơlê pro xiâm kối. Kăch măng Khế tơheăm châ tơ-ƀrê cho xua Đảng pin hiăng hbrâ khu ki má môi tâi tâng kuăn pơlê rŭm môi tuăn tung Măt trâ̆n Việt Minh, kơnôm ing tơrŭm kŏng nhân – kuăn pơlê ing pơkuâ dêi Đảng. Ing mê mơnhên: Tơdroăng pơkuâ tơtro dêi Đảng cho xiâm kối ki má môi, pơkâ ƀlêi trâng dêi Kăch măng Khế tơheăm 1945.

***Kăch măng Khế tơheăm 1945 lôi ăm pin hên tơdroăng hriâm ki rơkê tơtro kơnía, hlo nhên má môi: Ai môi Đảng djâ troăng ahdrối cho tơdroăng ki pơ’lêh, tơdah xo chưh nghiah Mác – Lênin, châ troăng tơdjâ Hồ Chí Minh séa mơhno ƀă ‘nâi nhên tơdroăng ki nhên dêi rêm hneăng mơnhông tơtêk tơnêi têa, pơkâ troăng hơlâ kăch măng tơtro, ai troăng pêi ƀă troăng tơplâ ki tơtro; ‘nâi nhên roh, mơjiâng ƀă tơkŭm khu lêng, mơnhông mơdêk ivá ó rơdêi tâi tâng dêi hdroâng mơngế ƀă ivá rơxông vâ djâ kuăn pơlê xông tơplâ pơkuâ tơnêi têa. Khŏm xúa ivá kăch măng ƀă ‘nâi xúa ivá kăch măng tơtro vâ plâ hnâp khu pơkuâ tơnêi têa chal ki ton, mơjiâng khu râ kăn pơkuâ tơnêi têa dêi kuăn pơlê.

A Sa Ly - Gương tơplôu ƀă tơbleăng