VOV4.Xơ Đăng - Tung hiâm mơno dêi mơngế Việt Nam sap ing ton nah troh nôkố, kơpong tơkăng kong cho tíu hiăng mơ’no hên mâu têa kơxôu, mơheăm chhá dêi pâ pôa tung rôh pơxiâm ai  ƀă rak vế tâi tâng tơnêi tơníu dêi Tơnêi têa. Tíu kố rế cho tíu ki tĭng rế cho ki hâk tơngăm. Mâu hơnăm hdrối nah, ai mâu kong pơlê hiăng pro pơxúa ăm ki lĕm tro dêi bo cheăng, tơneăn tâp hdró tíu tơkăng kong vâ pro ôm hyô, vâ mơnhông cheăng kâ kong pơlê.

Tơdroăng kố ôh ti xê veăng kum rak vế, pro mơdêk ki kơnía tơnêi tơníu, kơnía ‘na mơhno túa lĕm tro pơla mâu hdroâng kuăn ngo, ‘mâi mơnhông ƀă rak vế tung gak kring pơlê pơla cheăm bêng. Malối cho tung tơdroăng ki pro tơ’lêi hlâu ăm tơmối troh ngăn trăng hlá cơ, tơneăn tâp hdró xuân pro ăm rêm ngế kuăn pơlê tơ’nôm hlê plĕng ƀă hâk vâ ƀă hâk tơngăm hdroâng kuăn ngo.

Việt Nam ai troăng tơkăng kong a rŏng tơnêi cho 4.550 km2, tơkăng ƀă 3 kong têa: Sinuâ, Lếo ƀă kong têa Kul. Kố châ ngăn cho ki tơ’lêi hlâu tung mơnhông mơdêk ôm hyô, ki rơhêng vâ tối cho ôm hyô kơpong tơkăng. Mâu hơnăm hiăng hluâ, vâ xúa mâu tơmeăm ki ai hlâu kố, Kơ koan xiâm ôm hyô hiăng pêi pro hên tơdroăng tŏng kum mâu kong pơlê tơkăng kong thăm pêi pro tơdroăng tơbleăng ôm hyô ing mâu tơdroăng ki kal, môi tiah: Tơ’noăng, Kơchơ mơđah tơbleăng tơmeăm khoăng, mơđah tơbleăng ôm hyô, tơkŭm po mâu leh mơhno túa lĕm tro, mâu khu séa ngăn vâ tơbleăng mâu tíu ôm hyô ngăn loăng pơlái kong kế, tơdroăng mơnhông mơdêk ƀă ti tăng plĕng khôi túa lĕm tro hdroâng mơngế ƀă hên khôi túa, tơdroăng mơdĭng, tơmeăm kâ ki kơviah, ki kơhiâm má môi.

Kơnôm tiah mê tơdroăng rêh ối kuăn pơlê a hên kong pơlê châ mơdêk, hngêi trăng, troăng klông xuân mơnhông mơdêk, pro pơ’lêh ngiâ méa ƀă mơjiâng cheăng pêi ăm hên kuăn pơlê tíu tơkăng kong.

Sap ing ton nah, Trùng Khánh – Cao Bằng hiăng châ ‘nâi troh cho tơnêi ai loăng pơlái kong kế lĕm mơnâ mâ ngăn, ai têa ngiât lĕm ngo xŏn, ai kong kế, têa kroăng. Ƀă ki rơhêng vâ tối, tíu kố ối cho tíu rêh ối ton xŏn dêi mâu hdroâng kuăn ngo rơtế mâu khôi túa lĕm tro tŭm têk, lĕm phá tơ-ê. Ƀă môi kơpong tơnêi ai hên tơmeăm tiah mê, tung mâu hơnăm hiăng hluâ, ôm hyô pơlê pơla hiăng ƀă dế chiâng troăng prôk nếo, troăng nếo vâ mơjiâng mơnhông mơdêk ôm hyô a pơlê.

Ƀă nâ Hoàng Lan, môi ngế kuăn dêi vâi krâ hdroâng kuăn ngo Nùng mê homestay cho troăng ki má môi, tá hiâm mơno vâ kô tơbleăng tơmeăm lĕm mơnâ mâ ngăn, tơmeăm kâ ki kơhiâm ƀă khôi túa lĕm tro pơlê troh tơmối ôm hyô tung lâp tơnêi têa.

Ối a kĭng têa kroăng Quây Sơn lĕm mơnâ mâ ngăn ƀă mâu klâng báu tum kân rơdâ cho môi toăng hngêi trá tiô khôi hmâ dêi nâ Hoàng Lan – môi ngế tá hiâm mơno ƀă tơdroăng mơnhông ôm hyô pơlê pơla a pơlê. Toăng hngêi trá tung dế kong kế, ngo ngối, têa kroăng rế pro kơbố troh akố pơrá tâ ki lĕm tung hiâm mơno vêh ƀă kong kế a pơlê kơpong hơngế hơngo. Ƀă nâ Lan, tơdroăng mơjiâng homestay cho troăng ki má môi, khât păng ‘nâng vâ kô tơbleăng kong kế, tơmeăm khoăng ƀă khôi túa lĕm tro troh tơmối ôm hyô tung tơnêi têa ƀă kong têa ê.

‘’Drêng mơjiâng troăng tơmiât vâ mơjiâng homestay kố mê châ khât cho ing tơdroăng ki hâk vâ ƀă tuăn pâ pơlê xiâm, pói vâ drêng tơdroăng lăm hriâm á vâ vêh a pơlê vâ mơjiâng cheăng kâ ƀă vâi krâ nhŏng o. Đàm Thủy xuân cho tíu ki lĕm, ai xí Bản Giốc ô eăng, ai hên tơmối ôm hyô troh mê xuân ing tơdroăng tuăn pâ pơlê xiâm ƀă ing pơlê xiâm tơná mê ai môi to xí cho lĕm ƀă hiăng mơjiâng chiâng môi homestay kĭng têa kroăng Quây Sơn, têa kroăng hiu chu a xí.

Á xuân pói vâ tơbleăng troh pú hmâ lâp plâi tơnêi tung tơnêi têa ƀă lâp plâi tơnêi ‘na mâu um méa ki lĕm dêi xí Bản Giốc kố ‘na khôi túa lĕm tro ‘na hngêi tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê Cao Bằng tối tơdjuôm ƀă kuăn pơlê mơngế hdroâng kuăn ngo Tày Nùng kơpong Đàm Thủy tối krê’’.

Troh akố, tơmối kô châ kâ mâu kơchâi kâ kuăn pơlê pế cho ing mâu tơmeăm dêi pơlê. Bu cho tơxông ki pêt xêh, laga ing túa pế rơkê hiăng chiâng tơmeăm kâ kơhiâm, lĕm mơnâ mâ ngăn.

‘’Kơpong Trùng Khánh cho kơpong peăng mâ hâi lo, cho môi tung mâu kơpong ‘na tơmeăm kâ cho hên hĭn. Kuăn pơlê kô chiâng xúa tơxông pro kơƀăn, môi tiah kơƀăn dày, kơƀăn chưng, mâu kơƀăn ki khó kố tối tơdjuôm hên kơƀăn, kơƀăn trơi kố, xua tơnêi kố báu tơxông chiâng hên mơngiơk cho lĕm dêi vâi krâ pro tung mâu hâi leh Têt kong prâi bâ eăng lĕm.

Pakĭng mê, drêng ai tơmối vâi ‘nâi a Cao Bằng cho ô eăng ‘na tơxông mê kuăn pơlê xuân tê, mê xuân cho troăng tê mơdró dêi kuăn pơlê, xuân pêi lo liăn ngân ăm kuăn pơlê pêt tơxông’’.

Cho ngế kuăn dêi vâi krâ hdroâng kuăn ngo Nùng, nah ai lăm hriâm a kong têa ê ƀă nôkố nâ xuân pơtối tơdroăng tơplôu tơpleăng. Laga rêm roh tôh chôu, nâ Lan xuân hmâ lăm a klâng chiâk, kơdrum pêt tơmeăm. Mâu  klâng ki pêt tơmeăm, pôe xo xêh pro roh kâ hmê chiâng ro ƀă kơhiâm, thăm nếo mê cho troăng ki nâ vâ ăm tơmối ôm hyô kô châ troh ngăn tơdroăng pêi klâng dêi kuăn pơlê a tíu kố:

“Pơ’leăng plâi kơxá ƀă tơxông ong cho péa tơmeăm pêi chiâk deăng ki ô eăng má môi dêi pơlê mê nôkố xuân hên ngế tơmâng troh mê kuăn pơlê nôkố xuân tơmâng troh, kuăn pơlê xuân khên tơnôu mơ’no liăn cheăng pêt mâu kơpong kong loăng kơxá kố ƀă mơ’no liăn pêt, teăng báu chiâng tơxông ong mê ing mê á xuân kô chiâng tơbleăng ăm tơmối ôm hyô, mơni cho môi roh vâ châ ‘nâi. Mê mê̆ cho klâng akố dế cho rơnó pôe xo mê á kô chiâng ăm tơmối mơnúa pôe ƀă kâ tơdrêng hlối, rơpŏng á drêng lâi xuân ai. Tâng ôh pakĭng mê pơ’leăng loăng kơxá xuân ai hên, mâu pú hmâ troh ôm hyô xuân chiâng vâ pêi mơnúa troh a kơpong pơ’leăng plâi kơxá kố, mê cho tơdroăng ôm hyô kơpong Đàm Thủy dế mơnhông mơdêk’’.

Ki rơhêng vâ tối môi tiah mơngế chĕn hên ƀă khôi túa lĕm tro dêi pơlê xiâm xua mê rêm chuât xơtó dêi têng nêng tĭnh, rêm rơkong hơdruê Dá Hai pơrá pro hiâm mơno nâ ối tung mê. Rêm roh apoăng hơnăm, toăng hngêi trá pơtối chiâng tíu nâ tơdah tâi tâng mâu ngế ngê̆ nhân ki hiăng krâ tung mâu thôn pơlê rơtế vêh a kố xah hơdruê xuâng. Mê cho troăng nâ pâ mơnê ƀă lâm mâu rơxông ngê̆ nhân prôk hdrối, xuân cho rak ruâ, rak vế ƀă tơbleăng mâu tơdrá hơdruê tiô khôi vâi krâ nah ki phá tơ-ê dêi mơngế Tày, Nùng:

‘’ ‘Na khôi túa lĕm tro mê vâi krâ tung pơlê ô eăng ‘na hơdruê Hà Lều. Mê cho tơdrá ki nôkố xuân hía lôi, mâu rơxông kuăn cháu kơ’nâi mơni kô hâk vâ, hâk tơtrá hà lều mê tơkŭm po mâu roh trâm mâ hơdruê xuâng dêi mâu jâ, pôa ƀă krếo mâu vâi muăn tung pơlê troh vâ mâu muăn ‘nâi tơná ối dế rak vế mâu tơtrá hơdruê Hà Lều ăm mâu vâi muăn. Mâu vâi muăn xuân hâk vâ mê mâu jâ pôa kô hnê ăm mâu vâi muăn, mê cho môi tung mâu tơdroăng ki pơlê dế mơ-eăm vâ rak xo ƀă rak vế khôi túa lĕm dêi pơlê ton tơná dế rêh ối’’.

Tung tơdroăng rêh ối, mơhé hâi khế ai djâ tâi tâng tơdroăng pá puât xua vâ tăng tơmeăm kâ ƀă rak khôi túa lĕm tro chôa ‘lâng hía laga mơni akố, hâi khế môi tiah toh, môi tiah têa kroăng, klâng chiâk, môi tiah hiâm mơno ƀă plâi nuih hâk vâ nhuô̆m pâ ƀă xiâm kối vâi krâ nah.

Thu Hoài – VOV4 chêh