VOV4.Sêdang -Tung pơla mơnhông mơdêk pêi cheăng kâ-rêh ối pơlê pơla, tơdroăng ki hơ’lêh kong vâ mơjiâng pro kế tơmeăm ki ê cho kal. La ki kal ga, athế pro tiah lâi vâ Tây Nguyên châ mơnhông tơtêk la xuân ối châ rak vế ki ngiât le\m dêi loăng pơlái kong kế. Hluâ tâ ki mê nếo, kal athế pêt mơjiâng kong tiô túa ki rế châ xo loăng vâ mơdró, pro pơxúa ăm cheăng kâ [ă rak vế tơniăn hyôh kong prâi. Ki păng ‘nâng a Tây Nguyên hiăng ai túa pêi pro ki nếo, mâu túa pêt mơjiâng kong châ pơxúa khât. Ma luâ ti mê, kong loăng a Tây Nguyên xuân ối pơtối hía tâng ối ‘nhiê kong vâ pêt loăng ki ê, la tâng hơ’lêh pêt loăng ki ê teăng a tơnêi tíu ki mê ôh tá tơxâng ga kô ‘nhiê kong xo xo. Tung tơdroăng vâ tơpui hâi kố, ngin ai [ai tối ‘’Mơdrếo ki ngiât le\m ăm Tây Nguyên’’.

  Rơnó mêi kố, mâu kơ koan pơkuâ pêt, gak ngăn kong, kong pơlê Kon Tum hiăng hbrâ rơnáu vâ chê 2 rơtuh xiâm hdrê loăng, thâ re\ng pêt 850 hectar kong. Pôa Nguyễn Kim Phương, kăn pho\ pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Kon Tum, tối ăm ‘nâi, klêi kơ’nâi xêo kơlo liăn mơ’no pêt kong 44 rơtuh liăn môi hectar, vâ khu pơkuâ nâp liăn vâ gâk ngăn kong [a\ pêt kong, kong pơlê hiăng re\ng po rơdâ pêi ăm mâu kơ koan ki pơkuâ ‘na pêt kong. Kong pơlê xuân hiăng hbrâ hdrối kơxo# liăn vâ pêt kong teăm rơnó. {a\ túa pêi kố, kong pơlê Kon Tum mơ-eăm hơnăm 2016 kô kêi đeăng tơdroăng vêh pêt kong nếo. {a\ túa pêi kố, kong pơlê Kon Tum kơdôu mơ-eăm troh hơnăm 2016 kô ah kô pêi kêi đeăng tơdroăng vêh pêt nếo. Pôa Nguyễn Kim Phương tối ăm ‘nâi: Tro má môi cho pơcháu ăm khu tê mơdró ‘na pêt, gâk ngăn kong, khu pơkuâ kong tât khía, xua vâi rơkê ‘na tơdroăng pêt kong, [a\ vâi ối tung kong pơlê mê, tơ’lêi pơkuâ. Drêng mâu tơdroăng tơkêa pro hrá nâp liăn, mê Khu pơkuâ ‘na pêi chiâk deăng pơkâ thế Vi[an kong pơlê xo hdrối liăn ngân ahdrối mâu kơ koan pêi pro, xua pêt kong thế pêi tiô rơnó. Pêt hdrối kong, [a\ liăn kô pơtối xo; tung tơdroăng tơkêa pro ai mơ’no liăn rêm hneăng, mê kô tơ’nôm; túa pêi môi tiah kố kô tơ’lêi tâ.

            Môi tiah kong pơlê Kon Tum, mâu kong pơlê kơpong Tây Nguyên xuân hiăng pơkâ kơlo liăn, vâ mâu khu mơ’no liăn nâp liăn, ôh tá êa mơdoh dêi hâi lăm pêt kong. Rơtế [a\ tơdroăng pêi cheăng kơtăng dêi khu kăn pơkuâ mâu kong pơlê, tơdroăng vêh pêt kong hiăng châ tơ-[rê hên tâ. Mê cho mâu kơ koan re\ng nâp liăn vêh pêt kong. {a\ ai mâu khu tê mơdró pêt kong, vâ loăng vâ mơjiâng pro kế tơmeăm khoăng, klêi kơ’nâi tơnêi têa ôh tá ăm kếo loăng. Ki má lối môi tiah Ko\ng ti tơlo liăn cheăng Trường Thành, nôkố [a\ng kong hiăng tơkâ luâ 14 rơpâu hectar, xo\n sap ing mâu kong pơlê Dak Lak, Dak Nông [a\ Phú Yên. Rêm hơnăm ko\ng ti ai lối 1 rơpâu hectar kong hiăng tro hơnăm kếo uâ, bê loăng vâ tê ke\n kong têa ê. Tiô pôa Võ Trường Thành, kăn pơkuâ Ko\ng ti tối, tơdroăng pêt kong vâ châ tơ-[rê, ôh tá chiâng klâ kuăn pơlê tung kong pơlê, thế tơru\m [a\ kuăn pơlê: Ngin pâ thế mâu rơpo\ng ki mê [a\ vâi kô kơbông krếo mâu rơpo\ng ki achê mê vâ veăng pêt kong, [a\ ngin mơ’no liăn tơtro rêm hneăng cheăng. Tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong mê, ngin xuân pơcháu ăm vâi, [a\ troh hneăng kếo uâ loăng, mê kô pro pơxúa ăm péa pâ tiô hiăng k^ [a\ khu râ kăn pơkuâ. Môi tiah mê, kơxo# liăn mơ’no pêt, rak ngăn [a\ gâk ngăn kong cho dâng 25 rơtuh liăn 1 hectar, laga kơxo# liăn vâ tăng tơnêi pêt cho pá, [a\ iâ tâ kơxo# kố. Tơdroăng tăng tơnêi, pro mơ-éa vâ pêt kong, mê châ khu tê mơdró pêi pro re\ng má môi cho 1 hơnăm, tiah hmâ cho ton tung 2 hơnăm lơ hluâ tâ mê nếo.

Tiah mê, [a\ khu tê mơdró, ki pá má môi [a\ tơpá xêo má môi tung tơdroăng pêt kong, cho ing troăng hơlâ pơkuâ, pro mơ-éa vâ tăng tơnêi pêt. {a\ mâu khu pơkuâ, tơdroăng ki pá cho ‘na liăn ngân vâ pêt kong. Xêo kơlo liăn mơ’no pêt kong lối 70 rơtuh liăn tung môi hectar, pôa Nguyễn Quốc Hưng, kăn pơkuâ kơ koan xiâm pơkuâ ‘na pêt gâk ngăn kong dêi kong pơlê Dak Lak tối, kong pêt tơvât hên hdrê loăng ki nếo hiăng chía tơniăn: Tâng pin bu pêt loăng plâi ton hâi, mê vâ châ xo kơxo# liăn mơ’no cho ton t^n, cho pá ăm mơngế ki pêt kong, xua mê, pro môi tiah kố mê pin ai loăng plâi iâ hâi vâ tê, xuân ai loăng kân. Pơtih a Ko\ng ti pêt, gâk ngăn kong Ea Wy pêt tơvât hên túa loăng têch, lơ Ko\ng ti pêt, gâk ngăn kong Krông Bông, mê pêt tơvât loăng hơpeăng [a\ loăng nhe#n kong ê; tơniăn tơdroăng tê loăng, vêh pêt loăng đi đo, pro tiah lâi tung [a\ng tơnêi đi đo ai kong vâ châ uâ. Pin mơ’no liăn tơtro tiô pơkâ, mê loăng xông mơdêi, kô tơniăn ai liăn laih, tâng mơ’no liăn ôh tá tu\m tiô pơkâ, kô ôh tá púi tơngah ki klâi.

Tiô pôa Hà Công Tuấn, Kăn xiâm pho\ pơkuâ ngăn ‘na pêi chiâk deăng [a\ mơnhông mơdêk thôn pơlê tối, Tây Nguyên u ối lối 1 rơtuh hectar tơnêi chúa lôi. Tơnêi kân kố kal ai troăng hơlâ pêi cheăng nhên tâ. Tung pơla kố nah, hên kơ koan xôi luât drêng xo tơnêi dêi Tơnêi têa vâ pêi pro tơdroăng tơkêa pro pêi chiâk deăng, pêt kong. Troăng hơlâ tơnêi ôh tá tơtro vâ kơpong kố mơhnhôk mâu khu mơ’no liăn cheăng pêt kong. Pôa Hà Công Tuấn, tối: Hmâ vâ tơpui hên, laga pêi cheăng kâ ôh tá chiâng hmếo to xo liăn ngân tơnêi têa đi đo, mê thế pro tơ’lêi ăm kuăn pơlê [a\ khu tê mơdró rơtế pêi. Vâ khu tê mơdró mot pêt cheăng, thế ai troăng hơlâ ‘na tơnêi, ki vâ iâ thế ai tơnêi ki krúa le\m [a\ tơnêi ki tơru\m [a\ kuăn pơlê, kố cho hnoăng cheăng dêi khu kăn pơkuâ kong pơlê [a\ hlối pơkâ túa cheăng. {a\ kơpong Tây Nguyên, tơnêi tơníu tiah lâi, hôm ăm mung lơ ôh, tơdroăng kố thế tơbleăng ăm khu xiâm tơnêi têa hnê mơhno. Tơdroăng ki xiâm dêi pêt, gâk ngăn kong xuân cho tơnêi.

Ki nhên khât hiăng ai mâu troăng hơlâ nếo, mâu túa mơnhông mơdêk pêt, gâk ngăn kong châ tơ-[rê tá ‘na cheăng kâ [a\ kong prâi, laga kơvâ pơkuâ ‘na pêt gâk ngăn kong kơpong Tây Nguyên kô pơtối hía kong, tâng pơkâ pêi cheăng ôh tá tơtro. Hía kong a Tây Nguyên ai hên xiâm kối, laga hía kong xua vâ pêi pro mâu tơdroăng tơkêa pro mơnhông cheăng kâ rêh ối pơlê pơla tung mâu hơnăm hiăng hluâ, hiăng hía hr^ng rơpâu hectar kong. Hnoăng cheăng tung tơdroăng kố ahdrối cho kong pơlê. Mâu tơdroăng tơkêa pro ai xúa tơnêi kong thế châ séa ngăn kơtăng, ôh tá ăm ai tơdroăng xo tơnêi kong, loăng kong, ôh tá vêh pêt kong tơxâng tơtro. Vêh pêt kong cho tơdroăng pơkâ thâ pêi pro tơdrêng [a\ kơpong Tây Nguyên [a\ lâp tơnêi têa tung pơla kong prâi lâp plâi tơnêi ôh tá tơniăn, [a\ mot tơru\m cheăng kâ [a\ lâp plâi tơnêi. A hneăng hôp ‘na tơdroăng gâk ngăn [a\ pêt kong tơku\m po a kong pơlê Dak Lak apoăng hơnăm kố, pôa Hoàng Trung Hải, Ngế pro xiâm pho\ hnê ngăn tơnêi têa tối rơdêi: Pin cho môi tung mâu kong têa ki tơdjâk kân, xua kong prâi pro hơ’lêh, tơdroăng cheăng kâ ôh tá tơniăn: kong tô khăng khoăng, têa kân lân lu, xuân tro lu\p hên kế tơmeăm khoăng; [a\ kong hía hên, kô pro pá ăm pin tung tơdroăng hbrâ ví kong prâi pro ôh tá tơniăn. Kong cho kal khât [a\ tơdroăng mơnhông mơdêk krá tơniăn, pơkâ thế pin thế tơmâng [a\ mơ’no liăn cheăng pêt, gâk ngăn kong hên tâ, [a\ thế hriăn ple\ng hên túa tơniăn vâ pêt kong krá tơniăn. Mơhé xuân ối trâm hên pá puât, laga pin thế hlê ple\ng, drêng ôh tá kơjo ‘na mơnhông pêt krá tơniăn, mê cho tơdroăng ki nhên khât, pin thế pôu râng dêi hnoăng ki mê.

Tong kếo xo loăng kong, kế tơmeăm khoăng ing kong. Rơtế [a\ tơdroăng hía kong, chiâng pro kong tô khăng khoăng, têa kân lân lu rế hía rế thăm ó. Vêh pêt kong ăm kơpong Tây Nguyên, mê cho hnoăng cheăng thâ pêi tơdrêng, cho vâ mơnhông mơdêk krá tơniăn ăm lâp kơpong [a\ lâp tơnêi têa.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng