Mô hình du lịch cộng đồng Tà Làng xã Bha Lêê, huyện miền núi Tây Giang, tỉnh Quảng Nam chính thức đón khách vào tháng 1/2020. Đầu năm nay, sau nhiều tháng “đóng cửa” do dịch Covid -19, trận lũ quét xảy ra mới đây đã cuốn trôi nhiều vườn tược, cây cối cùng nhiều công trình dân sinh, khiến cuộc sống của bà con nơi đây hết sức khó khăn. A Lăng Lợi, PV Đài TNVN tại miền Trung có cuộc trò chuyện với ông A Lăng Sen, Trưởng thôn kiêm Phó Bí thư và cũng là một trong những hộ tham gia mô hình du lịch cộng đồng của thôn Tà Làng, xã Bha Lêê, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam về nội dung này.

Tây Giang nắc muy coh pazêng chr’hoong da ding ca coong zr’năh k’đhap bhlầng âng tỉnh Quảng Nam lâng 8/10 chr’val k’noong k’tiếc. 95% đhanuôr coh đâu nắc ma nuyh Cơ Tu, pr’ặt tr’mông dzợ bấc zr’năh k’đhap. Pazêng c’moo hay, chr’hoong Tây Giang ơy bhrợ têng bấc c’lâng bh’rợ pa dưr tr’mông tr’meh, ta bil ha ul, pa xiêr đha rựt, lơi râu j’niêng căh liêm ta nih, pa dưr pr’ặt tr’mông văn hoá t’mêê… Tr’mông tr’meh da ding ca coong nâu xoọc ting t’ngay ting ha dưr liêm lâh. Bh’nơơn liêm choom âng Tây Giang t’ngay đâu vêy chroi k’rong âng k’bhuh t’cooh bhươl, trưởng cr’noon, ma nuyh vêy chr’năp dal ta luôn tợơp bhrợ coh zập bh’rợ k’rong t’pâh đhanuôr, bhrợ pa dưr pr’ặt tr’mông t’mêê, pa dưr kinh tế âng vel đong.

Đươi 4 râu p’rá Kinh, Cơ Tu, Ve, Tà Riềng đoọng xay truih ha dưr dal c’nă; đha nuôr coh bh’rợ zêl lâng cha groong pr’luh Covid-19 năc đoo cơnh bhrợ bhriêl g’lăng âng cán bộ chiế sĩ công an chr’hoong da ding ca coong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam.

Coh pr’ăt tr’mông âng đha nuôr Cơ Tu, lâh apêê bhiêc bhan ty đơnh cơnh: đăh t’rí, cha ha roo t’mêê, moot Gươl t’mêê căh câ xay xơ ma nưih, t’ngay bhiêc bhan pr’hat xa nul… năc apêê bh’rợ prá pr’ma, bhrợ bh’nooch công chr’năp coh pr’ăt tr’mông đha nuôr Cơ Tu. Prá pr’ma, bhrợ bh’nooch năc bh’rợ tr’ơơi lâng boop coh pr’ăt tr’mông âng ma nưih Cơ Tu….

Đối với đồng bào Cơ Tu ở các huyện miền núi Nam Giang, Tây Giang, Đông Giang, tỉnh Quảng Nam, chiếc gùi (Zong)là vật dụng không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày. Đây là nét văn hóa đặc trưng trong sinh hoạt cộng đồng của bà con nơi đây.

Ma nưih Cơ Tu coh chr’hoong da ding ca coong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế bơơn lâh 70% đợ đha nuôr âng chr’hoong. Bơơn râu k’rang lêy âng Đảng lâng Nhà nước, bâc c’moo đăn đâu, pr’dưr pr’dzoọng da ding ca coong coh đâu ting t’ngay ting bơơn tr’xăl liêm; pr’ăt tr’mông âng đha nuôr tr’xin bơơn ha dưr dal zâp n’đăh. N’đhơ cơnh đêêc, apêê chr’năp văn hóa cơnh p’rá, chữ xră, nghệ thuật ty đanh, đhr’niêng cr’bưn liêm chr’năp… âng đha nuôr Cơ Tu xooc ăt đhyị đhr’năng bil pât. Đoọng zư đơc văn hóa ty đanh, zâp cấp, zâp ngành chr’hoong Nam Đông lâng apêê ngai chăp kiêng văn hóa coh apêê vel bhươl xooc t’bhlâng t’bơơn chơơc lêy, zư đơc đợ pr’đươi pr’dua, chr’năp văn hóa ty đanh âng đha nuôr Cơ Tu, tr’nơơp âi chô đơơng bâc đợ bh’nơơn choom hơnh deh.

Gươl bơơn lêy nắc cơnh p’lêê da dul âng vel bhươl Cơ Tu- muy k’bhuh đhanuôr acoon coh ặt ma mông đanh c’moo đăh Tây âng tỉnh Quảng Nam. Tợơ pazêng c’moo 1990 tước c’moo 2010, pazêng Gươl ty đanh chr’tốp plăng, za đêr n’loong nắc k’nặ bil lứch ă, xăl đếêc nắc pazêng Gươl ta bhrợ lâng bê tông, cốt thép, chr’tốp tôn. Cơnh lâng đhr’năng nâu, bấc vel đong da ding ca coong Quảng Nam ơy pa zay pa dưr, zư đớc lâng bhrợ têng cớ pazêng Gươl ty đanh đhị bấc vel bhươl Cơ Tu.

Bâc c’moo p’zay lâng râu chăp kiêng chiing cha gâr lâng tân tung da dă âng acoon coh, bh’rợ chăp kiêng cha gâr chiing âi dưr vaih poong p’têêt đoọng t’cooh A rất Chân, chr’val Thượng Lộ, chr’hoong da ding ca coong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế dưr vaih ma nưih pa choom đoọng cha gâr chiing, tân tung da dă đoọng ha lang p’niên coh vel bhươl. Cơnh lâng rơơm kiêng zư đơc râu liêm chr’năp âng văn hóa ty đanh acoon coh Cơ Tu, t’cooh Chân ta luôn t’bhlâng pa choom đọong ng’cơnh đhưưng xí, tân tung da dă đoọng ha bâc lang p’niên, đoọng xa nul cha gâr chiing âng acoon coh Cơ Tu ăt dưr chr’val ting c’moo c’xêê.

Ma nưih Cơ Tu bâc năc ma mông coh truih da ding Trường Sơn âng apêê chr’hoong Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang âng tỉnh Quảng Nam lâng chr’hoong Nam Đông, Alưới âng tỉnh Thừa Thiên Huế. N’đhơ ma mông coh bâc zr’lụ la lay đhị, cr’đơơng tu bâc râu, n’đhang apêê đhr’niêng cr’bưn liêm pr’hay tơợ lang a hay âng đha nuôr Cơ Tu âng dzợ bơơn zư đơc liêm.... Coh đêêc vêy đhr’niêng bh’rợ chiêm cha niêm p’têêt pa zum vel ma nang.

Cơ Tu năc muy acoon coh ăt mamông bâc bhlâng coh zr’lụ Trường Sơn. Năc coh đhr’năng dưr vaih năc dzợ zư đơc zập liêm đợ rau chr’năp pr’hay văn hoá âng đay. Pazêng rau đơ chr’năp văn hoá vật thể lâng phi vật thể anag đhanuôr Cơ Tu nắc ting bhrợ t’bâc lâh mơ rau đơ chr’năp pr’hay văn hoá âng pazêng 54 acoon manuyh Việt Nam.