Bâc c’moo ha nua, t’cooh Alăng Phương ăt coh vel Ra Ê, chr’val Ating, chr’hoong Đông Giang, tỉnh Quảng Nam p’zay bhrợ têng apêê pr’đươi tơợ c’rêê, cr’đêê, ra dzul… đoọng bhrợ t’vaih apêê bh’nơơn tr’naanh âng ma nưih Cơ Tu. Đha nuôr Cơ Tu coh đâu căh muy lêy t’cooh Phương năc ma nưih bhriêl g’lăng năc dzợ chăp hơnh t’cooh tu lưch loom luônh p’zay zư đơc bh’rợ âng aconh a bhươp.

Bâc c’moo đăn đâu xa nâp xâp Cơ Tu, pa bhlâng năc xa nâp bhrợ cơnh t’mêê ting t’ngay ting bơơn bâc ngai chăp kiêng lâng đươi dua bâc coh công sở, trường học, pa bhlâng năc coh bâc bêl bhiêc bhan têt toc. Đhị đêêc, chroi đoọng chăp hơnh lâng zư đơc văn hóa âng đha nuôr Cơ Tu. N’đhơ cơnhd dêêc, bh’rợ đươi dua xa nâp đh’cơnh vêy căh crêê cơnh công bhrợ bil bal chr’năp âng văn hóa tơợ a hay.

Huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam là nơi lưu giữ các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú, đa dạng của dân tộc Cơ Tu. Trong đó, mô hình Gươl làng luôn được đồng bào bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị. Đến nay, 55/63 thôn ở huyện miền núi Tây Giang có nhà sinh hoạt cộng đồng (Gươl) và 7/10 xã có Gươl xã. Hiện, nhiều thôn chưa có Gươl, người dân tiến hành làm lại gươl mới nhưng lại không đúng với truyền thống văn hóa bản địa. Cụ thể tại Gươl thôn Arooi, xã Ga Ry thay vì lớp tranh, lá cọ.. thì bà con lại dùng vật liệu tôn để lợp. Để hiểu rõ hơn về thực trạng này, PV Chương trình đã có cuộc PV với anh Pơ Loong Plênh, chuyên viên Phòng Văn hóa-Thông tin huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam.

Lâh 10 c’moo bhrợ ma nưih băn pa ăt p’niên k’tưi đhị trường vêy bâc p’niên năc ma nưih Cơ Tu, cô Trần Thị Bích Thu, giáo viên trường mầm non Hòa Bắc, chr’hoong Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng âi vêy bâc bh’rợ bhriêl g’lăng, zooi p’niên k’tứi Cơ Tu đơơh năl bài lâng chit ăt prá lâng p’rá Việt. Cô Thunăc âi đơơng âng văn hóa Cơ Tu moot ooy trường học lâng pr’đhang bh’rợ “ Gươl bhrợ pa k’tứi” căh câ “ Phiên chợ da ding ca coong” t’đang t’pâh bâc p’niên k’tứi Cơ Tu ting pâh.

Moon tươc đhr’niêng văn hóa âng Cơ-Tu coh da ding ca coong Quảng Nam, bâc ngai buôn k’noọ tươc apêê đhr’niêng bh’rợ cơnh xay xơ, đhr’niêng pâh a bhuym, bhuôih cáih…. N’đhơ cơnh đêêc cohh pr’ặt tr’mông âng ma nứih Cơ-Tu, vêy muy đhr’niêng pa bhlâng liêm pr’hay choom p’têệt pa zum ma nứih ặt ma mông liêm crêê. Muy coh bâc đhr’niêng bh’rợ n’năc nắc đoo bhrợ Rving (dzợ bơơn moon bhrợ đhiêr, tr’xăl t’ngay pa bhrợ) coh pr’ăt tr’mông công cơnh pa bhrợ ta têng. Bhrợ r’ving buôn ta bhrợ prang c’moo, cắh xay moon t’ngay c’xêê n’đoo, bh’rợ n’hâu.

Choom taanh zrăh lâng ơy vêy bấc rau bh’nơơn pr’đươi liêm cra, đhơ cơnh đêếc, bh’rợ t’naanh âng đhanuôr Cơ-Tu zr’lụ da ding ca coong tỉnh Quảng Nam căh lâh ha dưr. Cơnh lâng đhr’năng nâu, apêê chr’hoong da ding ca coong Đông Giang, Nam Giang lâng Tây Giang, đhị k’rong bấc ma nuyh Cơ-Tu ặt ma mông xoọc pa zay pa dưr bh’rợ ty đanh.

Tơợ đanh ma nưih Cơ-Tu ma mông truih da ding Trường Sơn vêy muy c’bhuh văn hóa truyền thông bâc cơnh, đơơng râu liêm crêê coh p’too moon acoon ma nưih. Lâh đhr’niêng bh’rợ lâng apêê bhiêc bhan p’têêt lâng bh’rợ đoàn kết đha nuôr, vel bhươl, ma nưih Cơ-Tu coh đâu dzợ vêy đhr’niêng bhrợ cooch tr’ngâl zư lêy vel pa bhlâng liêm chr’năp.

X’nur nắc đoo c’léh ma bhuy ma dang cắh choom cắh vêy cóh bhiệc bhan âng ma nứih Cơ Tu moon la lay lâng apêê c’bhúh đhi noo acoon cóh Trường Sơn – Tây Nguyên moon za zum. Cơnh lâng ma nứih Cơ Tu, x’nur bơơn lêy cơnh nắc poong a ngoọn p’têệt bhlưa lang a bhuy a bhô, dang brắh lâng lang acoon ma nứih đhị bh’rợ bhuốih cáih. X’nur dzợ nắc muy bh’nơơn bh’rợ coóch boóc liêm pr’hay âng ma nứih Cơ Tu.

Lâng c’lâng bh’rợ ting ăt đh’rưah lâng dưr vaih, muy c’bhuh lang p’niên acoon coh căh n’năl prá căh cậ căh lâh prá p’rá âng acoon coh đay. Đhr’năng n’nâu bhrợ ha bh’rợ zư lêy lâng pa dưr pazêng râu đơ chr’năp văn hoá ty đanh âng pazêng đhanuôr acoon coh ting t’ngay zr’năh k’đhap lâh mơ.

Ma mông coh m’pâng crâng ca coong, ma nưih Cơ Tu buôn pay acoon toọm k’ruung, da ding, n’loong ga măc… đoọng bhrợ cr’lă t’nil pac c’noong bhlưa vel n’nâu lâng vel n’tôh. N’đhơ căh vêy muy bha ar pa tơ n’đoo pac c’noong bhlưa apêê vel n’đhang cr’đhơợng xa nay căh vêy bha ar pa tơ n’năc bơơn đha nuôr chăp lêy lâng xơợng đươi tơợ k’ha riêng c’moo đâu.