Yap truh abih thun 2022 mơnuih ƀon sang, anom bơwih ƀong sĭ mơdrô amăng tơring glông Tu Mơ Rông hơmâo pok prong pla pơjing phun akha kyâo đĭ giăm 3.000 ektar, amăng anun kơnong phun sâm Ngọc Linh lĕ rơbêh 1.700 ektar. Tui ơi A Sỹ- Khua apăn bruă Ping gah să Măng Ri, hrŏm hăng bruă ba glăi prăk pơhrui brơi mơnuih djuai ania Sơđăng, bruă pơđĭ kyar bơwih ƀong huă mơng pla phun akha kyâo ăt ngă mơnuih ƀon sang pơplih tơlơi pơmĭn, bruă mă:

“Hlâo adih neh met wa kơnong hyu ĕp amăng glai ba glăi sĭ đôč, samơ̆ ră anai neh met wa pơplih tơlơi pơmĭn ƀing gơñu ba glăi pla. Rĭm boh sang anŏ lêng kơ gir run pla sâm Ngọc Linh. Neh met wa pơđĭ kyar sa, dua phun akha kyâo anun lĕ sâm dây, ngũ vị laih dong sơn tra. Neh met wa ăt pơplih tơlơi pơmĭn, bruă mă, thâo wai pơgang phun pla. Hlâo adih neh met wa aka ƀu gir run ôh, samơ̆ ră anai hlơi hlơi lêng kơ hur har pran jua soh, neh met wa lêng kơ gir run hrưn đĭ pơdrông asah”.

Thun 2022 lĕ thun pơdah tơlơi pơplih phrâo mơng tơring glông Tu Mơ Rông, tơring čar Kon Tum amăng pơđĭ kyar pla phun akha kyâo. Hrŏm hăng giăm 500 ektar sâm Ngọc Linh, mơnuih ƀon sang hăng anom bơwih ƀong sĭ mơdrô ăt pla 400 ektar phun sâm dây, ngũ vị tử, sơn tra…Gong gai ƀon lan hơmâo jak iâu tuh pơ alin hrŏm hăng hơdôm jơlan hơdră tui hơnong pơkă dêh čar djru brơi neh met wa thâo yua pơjeh, prăk kak, boh thâo pla pơjing kiăng pơđĭ kyar phun akha kyâo. Hăng bruă ngă anai mơnuih ƀon sang hăng hơdôm anom bơwih ƀong hrŏm amăng tơring glông hơmâo pla anah rơbêh 30 ektar phun sâm dây; rơbêh 200.000 phun sơn tra…kiăng kơ djru anah phun pla brơi mơnuih ƀon sang. Ayong A Đáo, dŏ ƀơi plơi Tam Rin, să Ngọc Yêu brơi thâo, sang anŏ ñu hơmâo pla phun akha kyâo, boh troh, tiu glai hăng glăk pơphun pla sâm Ngọc Linh:

“Sâm Ngọc Linh thun anai lĕ pla 1 ar. Phun boh troh ngă jrao 3 thun bơnga hăng mơboh laih. Bơ phun tiu glai hlâo anun ƀing gơmơi mă mơng glai ba glăi pla. Truh hrơi ñu mơboh amra hơmâo prăk pơhrui mơtăm yơh”.

Yua kơ ĕp hơmâo anih blơi phun akha kyâo, thun 2022 tal blung a tơring glông Tu Mơ Rông pơphun jơnum sang čơ sĭ sâm Ngọc Linh pơlir hăng bruă lăi pơthâo bơwih brơi tuai čuă ngui hăng hơdôm gơnam yôm. Kơnong amăng 3 hrơi pơphun rơnoh pơhrui glăi rơbêh 30 klai prăk mơng bruă sĭ phun akha kyâo mơtah mơda hăng sa, dua gơnam mơng phun akha kyâo. Ăt amăng thun 2022, tơring glông Tu Mơ Rông hơmâo mut hrŏm jơnum sang čơ sĭ phun akha kyâo - hlô rông kual giăm guai tơring glông Đăk Glei; jơnum sang čơ sĭ sâm Ngọc Linh Tu Mơ Rông ƀơi ƀôn prong Đà Nẵng…Amai Đỗ Thị Tô Hoài, anom bơwih ƀong hrŏm pla phun akha kyâo Ngọc Yêu hăng pran gơgrong lĕ gơnam djet ia, ră anai hơmâo pla đơ đam rơbêh 30 ektar kyâo boh troh ngă jrao, sâm dây, sơn tra…ƀơi să Ngọc Yêu, ñu brơi thâo:

“Kâo ƀuh neh met wa hur har biă mă hăng bruă pơphun jơnum sang čơ tui anai. Tơlơi anai kiăng neh met wa thâo rơđah dong kah hăng kiăng lăi pơthâo hơdôm gơnam tam mơng gơñu. Kâo pơmĭn kiăng pơphun lu tal jơnum sang čơ tui anai dong”.

Kiăng kơ jak iâu pơgôp tơlơi thâo thăi hăng prăk kak tuh pơ alin pơđĭ kyar phun akha kyâo, Jơnum min mơnuih ƀon sang tơring glông Tu Mơ Rông hơmâo pơphun Jơnum bơkơtuai hăng anăn “Sâm Ngọc Linh, hơdôm gơnam yôm pơlir hăng bơwih brơi tuai čuă ngui” pơhưč lu anom bruă wai lăng, ƀing rơgơi kơhnâo hăng anom bơwih ƀong sĭ mơdrô đing nao. Ơi Võ Trung Mạnh, Khua Jơnum min mơnuih ƀon sang tơring glông brơi thâo, tơring glông glăk pok pơhai lu hơdră kiăng bruă pla phun akha kyâo ba glăi pơhrui lu hăng hrưn đĭ tơlơi hơdip mơda kơ mơnuih djuai ania Sơđăng, hăng mrô mơnuih rơbêh 95% amăng tơring glông:

“Tơring glông pơtrut kơtang hơbô̆ bruă pơlir hơbit kơplah wah anom bơwih ƀong sĭ mơdrô, anom bơwih ƀong hrŏm kiăng pơđĭ kyar pla phun akha kyâo. Pơđĭ kyar anih pla sâm Ngọc Linh lu, prong ƀiă dong kiăng mơnuih ƀon sang dưi tŭ mă hơdôm tơlơi dưi mơng phun sâm Ngọc Linh, lĕ phun akha kyâo yôm. Tơring glông kơtưn wai lăng klă ƀiă dong bruă pla anah kiăng pơhlôm brơi phun sâm Ngọc Linh dưi djă pioh anăn păn sĭ mơdrô mơng anun hrưn đĭ tơlơi hơdip kơ mơnuih ƀon sang pơ anăp anai”.

Mơng sa phun akha kyâo, mơnuih blơi yua, tuai čuă ngui amăng lŏn ia, hăng tač rơngiao lêng kơ hmư̆ hing hăng tui nao ĕp tơl tơring glông bưp tơnap tap Tu Mơ Rông, tơring čar Kon Tum. Thun 2022 djop phun akha kyâo mơ̆ sit biă ñu lĕ phun sâm Ngọc Linh hơmâo mơnuih ƀon sang pơhrui glăi hơmâo hmăi. Mrô sang anŏ ƀun rin amăng tơring glông hrŏ trun dŏ 8,74% lu ƀiă dua wŏt tui hơnong pơkă ba tơbiă amăng tơring čar Kon Tum. Pơsit tong bruă pơđĭ kyar bơwih ƀong huă-mơnuih mơnam amăng tơring glông lĕ bruă ngă tui hơdră “Glai - Sâm Ngọc Linh-Phun akha kyâo-Tuai čuă ngui” hăng mơng boh thâo pla pơjing, Tu Mơ Rông đăo gơnang prong  nao thun phrâo 2023./.