VOV4.Jarai - Amăng rơnuk blah ayăt Mi, Ia Ko lĕ kual lŏn hơkrŭ pơ tơring glông Čư̆ Sê, tơring čar Gia Lai. Tơdơi hrơi rơngai lŏn ia, Ping gah, gong gai hăng mơnuih ƀon sang să Ia Ko lêng pơtrut đĭ pran jua pơlir hơbit, gum pơgôp nao rai, man pơdong plơi pla jai hrơi pơdrong asah, klă hiam.

Ia Ko lĕ să tơhan blah ngă sông kơtang amăng rơnuk blah ayăt Mi pơklaih rơngai lŏn ia. Neh met wa djuai ania Jarai ƀơi anai lơ̆m anun ha pran jua kiăo tui Ping gah, ngă hơkrŭ, abih bang să jing “sa anih hơkrŭ” mơng ƀing khua, tơhan du kích, jing anih pơdong puih kơđông mơng tơhan blah ngă, ngă anih kơjă kơsung blah ayăt mơng jơlan prong mrô 14, anăp nao gah Ngŏ; blah ayăt Mi - Ngụy phă ƀing ta mơng kual Yŭ - Puih kơđông Plei Me. Neh met wa jing anih gơnang mơng lu grup tơhan blah ngă, tơhan hơkrŭ jum dar anun, djru ba tơhan hơkrŭ lŏn ia hơdôm rơbâo tơn gơnam ƀong huă. Klơi luh, krih gai djhueng, gum blah ayăt sua mă lŏn, puh pơđuăi plơi pla ngă anih pơdong puih kơđông. Biă ñu, hơmâo hơdôm rơtuh čô tơdăm dra lơ̆m anun nao ngă tơhan, djru blah ayăt. Ơi Rmah Puih (djuai ania Jarai) tơkeng thun 1944, ƀơi să O Bung, să Ia Ko dŏ hơdor na nao thun blan hrŏm hăng ƀing tơhan ƀô̆ đô̆i blah ayăt, pơklaih rơngai plơi pla, pơlir hơbit lŏn ia.

“Ƀing gơmơi hăng ƀing tơhan mơ-ak biă, thâo gum djru nao rai, pơhiăp tom jê̆ giăm biă mă, pơpha nao rai gơnam ƀong, asơi huă amăng mông tơnap tap. Gah ƀing tơhan hơmâo braih brơi braih, hơmâo ƀô̆t ngot brơi ƀô̆t ngot yơh. Gah ƀing ană plơi hơmâo mơnŭ, hơmâo bui, rơmô kơbao lĕ ngă añăm pơpha ƀong mơn, pơpha brơi đôč. Djru nao rai kiăng dưi pơklaih rơngai lŏn ia ta. Dua dong lĕ, lơ̆m ƀing tơhan đuăi mơng plơi, nao blah ayăt, gơmơi hning, hia tui ƀing gơñu, yua amăng sang rơhui ƀu thâo ƀuh ƀing ñu, lăng ƀing tơhan ƀô̆ đô̆i kah hăng ană bă, adơi ayong sa kian pruăi mơtăm yơh, yua hnun jing hning biă mă. Lơ̆m anun, ƀing tơhan hăng mơnuih ƀon sang jê̆ giăm biă, mơng bruă tơnă asơi hơbai añăm, mơñum tơpai asơi hrŏm hăng ană plơi mơn, atông čing ayun suang, atông hơdor dik dak  mơ-ak biă”.

Jơlan mut nao pơ Ia Ko.

Ia Ko ră anai hơmâo 5 boh plơi, hăng giăm 1.300 boh sang anŏ, amăng anun djuai ania Jarai hơmâo 64%. Hơdôm thun giăm anai, Ping gah hăng Kơnuk kơna ta hơmâo lu hơdră djru ba kual mơnuih ƀon sang djuai ƀiă, biă ñu kual hơkrŭ đưm kah hăng Ia Ko. Amăng bruă man pơdong plơi pla phrâo, gong gai, anom apăn bruă  hơmâo pơphun ngă lu hơbô̆ bruă, djru ba neh met wa djuai ania ƀiă pơđĭ kyar bơwih ƀong, pơđĭ tui tơlơi hơdip. Pơhmutu hơbô̆ bruă “Khul mơnuih ngă hmua să Ia Ko”. Kiăng hơmâo anih jơnum ngui, bơlăi nao tơlơi rơgơi amăng bruă rông gơnam, blan 9/2019, Khul mơnuih ngă hmua să Ia Ko hơmâo akŏ pơdong hăng 10 čô mơnuih gum ngă. Truh ră anai, Khul hơmâo 21 čô mơnuih laih, hơmâo rông 200 drơi bê. Ƀing amăng khul lêng gir ngă bruă, hơmâo tơlơi rơgơi, amra djru nao rai gum pơđĭ kyar rông bê. Ơi Kpuih Hmach (djuai ania Jarai), dŏ ƀơi plơi O Rưng brơi thâo, hơbô̆ bruă rông bê djru pơplih tơlơi pơmin, ăt kah hăng hơdră ngă bruă, djru neh met wa lŏm lui tơlơi rin rơpa. Hơjăn sang anŏ ñu, hrŏm hăng 3 ektar kơsu, hmua pơdai ia hăng kơphê, hrŏm hăng rông gơnam dong, pơhrui glăi rim thun hơdôm rơtuh klăk prăk.

“Rơnuk blah wang tơnap biă mă, ngă đang hmua ƀu dưi, yua hnun ƀu hơmâo asơi huă, ƀong hla ƀlang, ƀong hơbơi amăng glai đôč. Tơdơi hrơi pơklaih rơngai lŏn ia, hơmâo lu anŏ pơplih laih, hơmâo asơi huă añăm ƀong jơman. Laih dong hơmâo rơdêh thut, hơmâo tivi, hơmâo apui laih. Sang dŏ ăt prong mơn, huăi dŏ sang hlang dong tah. Kơnuk kơna pơkra brơi jơlan, sang hră brơi ană bă nao hrăm hră, tui anun mơ-ak biă mă yơh, hơmâo djŏp mơta baih”.

Hơbô̆ bruă rông bê ƀơi să Ia Ko.

Khua plơi ơi Kpuih Moh brơi thâo, hơmâo kơnuk kơna lăng ba, mrô sang anŏ rin amăng plơi O Rưng dŏ glăi yŭ 10% laih. Tơlơi hơdip mơnuih ƀon sang jai hrơi pơplih tui, hơmâo apui lơtrik, hơmâo ia hơdjă, hơmâo djŏp anih anom kiăng yua yơh:

“Hlâo adoh tơnap tap djŏp mơta yơh, ră anai rơnuk rơngai baih, jing mơ-ak mơ-ai laih, djŏp mơta lêng hơmâo soh. Plơi O Rưng ƀu hơmâo pô tui đăo ôh, ngă tui djŏp tơlơi pơtrun mơng Ping gah, Kơnuk kơna hloh pơhmu hăng dua boh plơi adih. Ƀing čơđai hơmâo nao hrăm hră, hơmâo apui lơtrik, hơmâo jơlan, bơwih ƀong hơđong mơn, tơlơi hơdip hơđong mơn”.

Ơi Rmah Sơ, Khua Jơnum min mơnuih ƀon sang să Ia Ko brơi thâo, ră anai să Ia Ko pơplih phara laih yua hơmâo ngă hrŏm hrŏm lu hơdră djru, kơčăo bruă mơng Kơnuk kơna pioh tuh pơ alin ngă brơi hlâo. Man pơdong plơi pla phrâo, Ia Ko hơmâo pơtrut gru grua mơng să tơhan sông kơtang jing anih rơđah bơngač amăng bruă pơđĭ kyar bơwih ƀong huă kual djuai ania ƀiă.

“Să Ia Ko hơmâo Ping gah, Kơnuk kơna pơsit jing sa tơhan sông kơtang amăng thun 1998, tơlơi hơdip neh met pơ anai jai hrơi trơi pơđao, sang dŏ hơmâo pơkra hiam mơn pơhmu hăng 20 thun hlâo. Rơnuk blah wang neh met wa ƀu pơklaih lui plơi pla, pơklaih lui lŏn tơnah ôh, tơdơi hrơi pơklaih rơngai, neh met wa ăt ha pran kiăo tui Ping gah, Kơnuk kơna mơn. Ră anai să glăk pre či man pơdong plơi pla phrâo, pơƀut brơi ană plơi pla čan prăk đah mơng huăi rin rơpa amăng thun 2022, să jing să tơhan sông kơtang plơi pla phrâo”.

46 thun tơdơi hrơi rơngai lŏn ia, să tơhan sông kơtang Ia Ko, tơring glông Čư̆ Sê, tơring čar Gia Lai amăng ƀrư̆ pơplih laih. Ră anai đang phun pla, hmua pơdai mơtah mơda, apui kơđen mơng hơdôm boh sang man hăng gač dŏ jê̆ giăm mơtăm, lŏm lui laih nam mơng rơnuk blah ngă pioh glăi. Tơlơi hơdip mơng ană plơi ră anai đĭ tui laih.

Hoàng Qui: Čih - Siu H’Mai: Pơblang