Bơh nam 2023, Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa sươn sre càr Khánh Hoà pơgồp bal mờ gah broă lơh sa sươn sre kơnhoàl Khánh Vĩnh (yau) lam lơh broă lơh tơrlòng lài ròng siam be deh kòn, lơh gơlik tiah tam phan gơ jăt bal mờ lòt nhơl ƀòn brê bơnơm. Bàr hìu làng bol tàm sàh Khánh Trung mờ sàh Khánh Phú tus bal broă lơh tơrlòng lài broă lơh sa sươn sre mờ kờp jơh 105 kòn be sơntìl.

Rơndăp broă lơh geh Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa sươn sre càr Khánh Hoà dong kờl 70% be sơntìl, phan bơcri mờ kwang bàng gah broă do rê tus tơn wàng, sươn bơto pơlam bơta chài. Tàm sàh Trung Khánh Vĩnh, hìu ồng Triệu Đức Phấn, kòn cau Tày geh dong kờl 63 nơm kòn be, mìng là be dra.

Lài do, hìu bơnhă ồng Phấn tam tờm plai bung kơmhò tơlir tàm bă ù ơnàng rlau 2 lồ. Tŭ mŭt bal tàm broă lơh tơrlòng lài, ồng tam gơl wơl tus ròng be deh kòn, ngui jơh ƀlàng ñhơ̆t hòn is mờ ù lời gời nàng lơh phan tơn siam phan ròng.

Tơnơ̆ tŭ tơngai ròng, mpồl be gơdờp ngan, kis dờng pràn mờ tiah ndrờm bè brê bơnơm geh is tàm tiah bơnơm Khánh Hoà, uă be me neh deh kòn. Mờ ồng Phấn, jơnau kờñ ờ ơm wơl tàm broă ròng uă mpồl be mờ gam kơlôi tus bơ̆t bơtàu anih lơh sa sươn dờng pơgồp bal mờ wă năc.

“Hìu bơnhă ròng be deh kòn gơ jăt bal mờ lòt nhơl ƀòn brê bơnơm, lơh geh tiah tam phan dùl bă tiah. Bàr pe nơm neh deh kòn niam. Sươn hìu geh plai bung, geh chi keo, tơl bơta dùl êt. Tơnơ̆ do tŭ mpồl be rơ̆ rài, añ rơ̆p rề ơnàng gơgơs anih lơh sa sươn dờng, lơh anih rò năc lòt còp”.

Tàm anih cribơyai “Gùng dà broă rơndăp lơh bơtàu tơnguh ròng siam gơdờp mờ tam gơl nhơm trồ tiah, gơ jăt bal mờ lòt nhơl ƀòn brê bơnơm”, ală cau gĭt wă jrô đơs nền, bơtàu tơngguh ròng siam tàm bơta nhơm trồ tiah ờ niam kờñ pal gơ jăt bal mờ bơta kwơ ƀòn yau, ngui măy mŏk mờ is ồn là tàm tơrbŏ bal mờ lòt nhơl ƀòn brê bơnơm. Tŭ hơ̆, cau làng bol lơh broă sa ờ mìng tăc phan bơna mờ gam tăc bơta sền gŏ, jơnau yal, niam chài gơ jăt bal mờ bă ù.

Ồng Đặng Quý Nhân, Tiến sìh lơh broă tàm Cơldŭ lơh broă Đơng lam pơgồp bal Ƀòn lơgar pa Dà lơgar đơs, gam geh gùng dà gơ tam gơl bơh lơh broă sa sươn sre tus phan bơna broă lơh sa sươn sre mờ uă broă lơh tơrlòng lài OCOP geh cồng nha. Jăt ồng Nhân đơs, gơ wèt mờ càr geh lòt nhơl bơtàu tơngguh bè Khánh Hoà, bơta pràn nàng bơtàu tơngguh phan bơna broă lơh sa sươn sre sơlơ dờng, mơya kờñ pal jòi lơh di broă.

“Nàng ală ƀòn lơgar lơh niam bơta kwơ ƀòn yau, lơh gơlik geh bơta kwơ gơguh tai, ală mpồl lơh sa kă bro kờñ pal tam gơl pa bơceh lơh, lơh tam gơl niam wơl muh măt, kơldung ơn, cih măt kă bro mờ pơgồp bal phan bơna mờ jơnau yal bơh tài mờ geh, kòn bơnus ƀòn lơgar. Năc lòt nhơl rơ̆p ờ mìng blơi phan bơna geh bơta mùl gŏ is, cèng jăt bal dùl bơnah sền gŏ, dùl nùs nhơm tam klăc đềt mềr mờ bơta hơ̆ lơh khi kờñ wơl tus wơl”.

Mờ Khánh Hoà, jơng kah ù tiah nàng lơh geh tai ală phan bơna bè hơ̆ là uă ngan. 8 nhai nam 2026, càr wă rlau 18 tơlak nă năc, gơguh 40% pơndrờm bal dùl tŭ mờ nam lài; năc ală lơgar geh pơgăp 6 tơlak 300 rbô nă, gơguh mờr 70%; priă geh bơh kă bro lòt nhơl 60 rbô tơmàn đong, gơguh 20%.

Lòt nhơl gam gơgơs dùl phan kờl kwơmàng ai gơguh tai càr dê in. Bulah bè hơ̆, khà năc uă kung gơlik tơlik jơnau sồr lơh li la phan bơna, rề ơnàng ù tiah lòt nhơl mờ gơguh jơnau tơl pràn dơ̆ ngui, sền gŏ bơh năc lòt nhơl dê. Do là anih wah nàng broă lơh sa sươn sre, ròng siam mờ ală bơta kwơ niam chài ƀòn yau tus bal jrô rlau tàm ală bơta kwơ lòt nhơl. Tŭ năc lòt nhơl digơlan tus anih lơh sa sươn dờng, sền gŏ ròng siam, sa phan lơh geh bơh sươn sre mờ lùp nàng gĭt bè niam chài, làng bol ƀòn lơgar, tiah bơnơm rơ̆p geh tai priă tàm bă ù tờm mờ phan bơna he dê tơn.

Bơta gơkòl tŭ do là broă lơh sa gam dềt, lơh bal đah cau lơh broă sa, mpồl lơh sa kă bro lòt nhơl mờ mpồl lơh broă lam lòt nhơl ờ hềt kơ̆ kơl jăp; phan bơna bơ̆t bơtàu, cau lơh broă mờ bơta chài bơyai lơh drơng broă sa priă tàm kơnhoàl ù tiah ƀòn lơgar, tiah bơnơm gam ờ hềt pràn jak.

Tài bè hơ̆, rơndăp tăp sèng wơl broă lơh sa sươn sre jăt gùng dà lơh gơlik uă bơta kwơ rlau tàm dùl bă ù lơh sa ờ mìng là tam gơl chi tam, phan ròng, mờ gam là tam gơl broă lam lơh sa, tàm tơrbŏ drà kă bro mờ jòi lơh ù tiah ƀòn lơgar, niam chài. Do kung là broă nàng bơta kwơ bơh bơta bơtàu tơngguh lòt nhơl gơrề uă rlau, lơh gơlik geh broă lơh broă sa mờ tơngguh uă bơta kwơ phan bơna tàm kơnhoàl ù tiah ƀòn lơgar, tiah bơnơm.

Ồng Lê Chí Công, Phó Pơgru dờng, Tiến sìh, Lam bồ Gah Lòt nhơl, Klờng Đại họk Nha Trang, đơs là: broă lơh sa sươn sre tơlir mờ phan bơna hữu cơ là bơnah kwơmàng lơh gơs phan bơna lòt nhơl. Jăt ồng, kờñ bơtàu tơngguh lòt nhơl tơlir, lài jơh pal lơh gơlik geh phan bơna broă lơh sa sươn sre tơlir.

“Kờñ bơtàu tơngguh lòt nhơl tơlir den pal bơtàu tơngguh ală phan bơna broă lơh sa sươn sre tơlir lài. Gĭt wă mpồl bơtiàn kung pal tơlir. Ală ƀòn lơgar neh gơtùi lơh niam jơnau hơ̆, bè bañ ngui uă ir ală bơta sơnơm sền gàr phan tam, bañ ngui uă ir kơldung đụ. Hơ̆ là ală broă pơgồp bơnah lơh gơlik ală broă lơh tơrlòng lài broă lơh sa sươn sre tơlir, phan bơna tơlir, hơ̆ là jơnau bơh bơta gơrềng lơh bè lơi geh wơl wơl bè hơ̆”.

Broă lơh sa sươn sre tơlir tài bè hơ̆ ờ mìng là jơnau sồr bơh lơh gơlik dê lơm mờ gam là jơnau sồr nàng lơh gơlik geh ală phan bơna lòt nhơl geh kơnòl, gơdờp mờ gùng dà lòt sền gŏ mờ bơtàu tơngguh kơnhăp jŏ.

Bơh dùl broă ròng be tàm tiah bơnơm, jơnau yal gam geh rề ơnàng gơs gùng dà bơtàu tơnguh broă lơh sa suơn sre geh uă bơta kwơ, tàm hơ̆ lơh sa, lơh broă mờ niam chài ƀòn lơgar lơh geh bơta kwơ bal. Tàm bơta lòt nhơl là dùl broă lơh kwơ màng bơh lơh sa càr Khánh Hoà dê, ai lơh sa suơn sre tàm mpồl geh kwơ lòt nhơl gam pờ geh gùng dà tam gơl lơh sa tàm ƀòn lơgar: bơh lơh sa bè ờs tus mờ pơgồp bal lơh sa mờ broă lơh drơng ala, lơh mờ niam chài. Bè hơ̆, mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre gơtùi tus bal bè lơi tàm broă lơh do? Phó Pơgru dờng-Tiến sĩ ồng Lê Quốc Thanh, Kwang Lam bồ Anih tờm Dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre Dà lơgar yal bè broă lơh do:

Ơ ồng Lê Quốc Thanh, Phó Pơgru dờng,Tiến sĩ! Broă pơgồp bal ròng siam phan, tam phan mờ lòt nhơl niam gơtùi lơh geh tai ală bơta kwơ lơi ai làng bol lơh broă sa suơn sre in?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Mờ nùs nhơm tàm tiah lơi geh làng bol lơh broă sa suơn sre, tàm tiah hơ̆ geh lơh sa, tàm tiah hơ̆ gơtùi lơh gơs mờ bơtàu tơnguh ală phan geh lơh bơh broă lơh sa suơn sre den tàm tiah hơ̆ geh dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre. Tŭ do, bol añ gam lơh pràn kơl dang rơlao tai broă dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre pơgồp bal mờ lòt nhơl lơh sa suơn sre. Tài di lah he mìng lơh lòt nhơl bal mờ ù tiah geh is, mờ phan geh lơh den ờ hềt di pal mờ jơnau kờñ tŭ do dê. Cau năc lòt nhơl gam kơ̆p kờñ geh sền gŏ bơta krơi is, bơta niam bơnĕ tàm broă lơh sa. Bơh mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre gơtùi dong kờl gah lòt nhơl ai cau năc lòt nhơl tus mờ ală suơn tam phan, wàng ròng phan, tus bal mờ ală broă lơh, pơgồp bal mờ làng bol lơh broă sa suơn sre; dong kờl cau năc wă tai bè broă lơh, lơh broă mờ ală broă lơh tàm suơn tàm wàng bơh làng bol lơh broă sa suơn sre dê. Mpồl dong kờl bơto pơlam broă lơh sa suơn sre gơtùi gơs mpồl tơrbŏ bal niam đah cau lơh sa mờ cau năc lòt nhơl. Di lah lơh geh broă lơh sa suơn sre uă bơta kwơ bơh ală broă lòt nhơl lơh sa suơn sre, do là gùng dà broă lơh cèng geh uă bơta kwơ rơlao ai cau lơh sa in”.

Gơwèt mờ càr Khánh Hoà bal mờ tiah tàm Gùl lơgar mờ Tây Nguyên, jăt ồng kơlôi, ală bơta pràn lơi gơtùi lơh nàng bơtàu tơnguh ală broă ròng phan, tam phan pơgồp bal mờ lòt nhơl tiah niam?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Añ đơs là gơwèt mờ tiah tàm Gùl lơgar mờ Tây Nguyên, geh bal tàm càr do kung gơtùi lơh pràn ală broă lơh lòt nhơl lơh broă. Bè he gam ơm tàm càr Khánh Hoà do. Lài do, tŭ đơs tus càr Khánh Hoà, he mờng git tus mờ ală ƀlàng dà lềng niam. Mơya tŭ do, he kung pal git càr Khánh Hoà geh ală bă ù klàr, geh ală wàng ròng be, be làt niam bơnĕ ngan, gơdờp ngan nàng bơtàu tơnguh ală broă lơh. Geh bal tàm dùl ƀòn lơgar gơtùi lơh ală bơta pràn do nàng lơh geh uă phan lòt nhơl. Kwơ màng, tiah tàm Gùt lơgar mờ Tây Nguyên geh uă bơta bè jơi bơtiàn, niam chài, ù tiah niam mờ ală broă lơh sa. Do là ală bơta pràn gơtùi lơh tai nàng tơnguh bơta kwơ ai broă lơh sa suơn sre in mờ ai geh bơta niam gơwèt mờ cau năc lòt nhơl”.

Bơh càr Khánh Hoà sền ơnàng tus tàm tiah tàm Gùl lơgar mờ Tây Nguyên, jăt ồng sền gŏ mờ ngui ală bơta krơi is bè ù tiah geh is, lơh sa, niam chài mờ gùng dà broă tam phan ƀòn lơgar dê bè lơi nàng lơh gơs ală phan lòt nhơl lơh broă krơi is, mờ lơh gơguh bơta kwơ ai lơh sa suơn sre in?

Ồng Lê Quốc Thanh: “Broă lài ngan là he pal ai geh ală broă rơwah lài, kwơ màng là pal git să tờm he gam geh ală bơta lơi: tam phan là bè lơi, ròng phan là bè lơi, phan tàm dà là bè lơi. Bơh tŭ hơ̆, tơl gah broă geh ai ală bơta ai lài nàng lơh. Bè gơwèt càr Khánh Hoà, bơdìh mờ dà lềng, he gơtùi ai tai tiah ù prang duh Ninh Thuận lài do. Tàm hơ̆ geh mpồl be làt, mpồl be bal mờ ală tiah mờ geh uă cau kờñ geh tus tàm châu Phi nàng nhơl sền. He gơtùi lơh ală tiah ù tàm Ninh Thuận, tiah Phan Rang – Tháp Chàm, gơs dùl tiah nhơl sền krơi is bơh ù tiah prang duh bè châu Phi dê geh tơn tàm tiah tàm Gùl lơgar he dê. He pal git lơh ală bơta pràn ù tiah geh is tờm. tàm tiah đah Jum tàm gùl lơgar mờ Tây Nuyên geh uă ngan jơi bơtiàn ờ gal cau tàm ală tiah bơnơm, geh ù tiah krơi is. Tàm hơ̆ uă ngan là pal geh lơh niam rơlao bơta niam chài, bơta chài ƀòn lơgar bal mờ gùng dà lơh sa bơh tơl mpồl bơtiàn dê, tơl tiah dê nàng lơh geh ală bơta phan pa, krơi is rơlao, niam bơnĕ rơlao gơwèt mờ cau năc lòt nhơl”.

Ơi, dan ưn ngài ồng!

Pơgồp bal ròng siam, tam phan mờ lòt nhơl ƀòn brê bơnơm ờ mìng dong cau lơh broă sa geh tai priă lơh geh, mờ gam rề ơnàng ù tiah mờ bơta kwơ bơh gah lòt nhơl dê. Mờ Khánh Hoà, jòi lơh di bơta ƀươn tơl tiah, lam lơh sa tơlir, gơ jăt bal broă lơh sa sươn sre mờ drơng broă sa priă mờ niam chài rơ̆p pơgồp bơnah chồl pràn broă lơh sa sươn sre uă bơta kwơ, rơndăp tăp sèng wơl phan ƀòn lơgar jăt gùng dà kơnhăp jŏ.