Lôch rnôk dăp rgum, xã Đăk Pxi, n’gor Quảng Ngãi, aƀaơ geh rlău 11.000 nuĭh, tâm nê rlău du n’gul lah nuĭh rnoi mpôl đê̆. Lôch n’glăp nsum, n’gâng kan xã rgum ra uănh tay, rgâl dăp rgum tuch tăm mât rong, nkre ntrŭt nsôr nuĭh rgâl tay si tăm, dŏng rgâl mhe khoa học – kỹ thuật tâm nău kan tuch tăm, n’hao nsĭt geh wăng sa n’hanh n’hŭch ach o jŏ jong. Nkre, ăp rnoh khlay văn hóa way ơm dơi mât ndray n’hanh ntik n’hao ma nău sinh hoạt nsum mpôl ƀon lan, lễ hội...  Wa A Sóc, Kruanh Ban pah kan Mặt trận thôn Đăk Rơ Wang, xã Đăk Pxi an gĭt, nău rêh bah nuĭh ƀon lan nar lơn ma đăp mpăn, ntơr uĕh:

“Bar pe năm aơ, rnoh khlay ndơ tuch tăm, lơn lah cà phê đăp mpăn n’hanh ta rnoh khlay, jêng tâm ƀon, wăng sa bah ăp rnăk wâl geh mbơm oi đŏng. Kon său dơi hăn tât nhih nti, ăp tŏng siƀŭt sitra, kho ao, ăp rnăk geh ndeh rklư….Hôm mpeh mât ndray văn hoá, ƀon lan gâp âk rơh kơn aơ nha hôm uănh khlay nău way ơm đŏng, lơn lah nău way nsĭt ba n’hao rhe. Lor rnôk ƀư ôp brah rhơn, kônh wa mbra ndrel hăn koch mbluh uĕh n’hong dak, jik kuaih tay ăp trong dĭng n’hoch dak srăch uĕh ma Ngih dak hŏ ntuh kơl an ƀon lan. Lĕ dĭng nuĭh ŭch sŏk dơi n’hong dak lor bôk năp sĭt ôp brah, kuăl lah ƀư "ntruh dak rhơn” gay dăn an rnăk wâl du năm mhe dơi đăp mpăn, ngăch dăng. Aƀaơ geh trong ntĭt leo n’gâng kan bar gưl, cán bộ dăch dêh ƀon lan lơn jêng kônh wa moh geh nău mpŏng dơh nkoch mbơh đŏng.

Ndrel ma nau rhơn rnôk nau rêh nar lơn geh rgâl mhe, wa Brôn Sưu, tâm thôn Tươl Ktu, xã Đak Đoa, n’gor Gia Lai mbơh, rnăk wa rnôk aơ geh du ha cà phê, du năm geh nklăp 3,5 rkeh tấn rnglay. Jêh nkŭp rnon ntuh kơl, rnăk wa hôm geh nklăp 200 rkeh. Tĭng wa Brôn, nau rnoh ndơ tuch tăm hao khlay mro tâm ăp năm êp aơ hŏ kơl an kônh wa ƀon lan Tây Nguyên geh tay prăk nâp nâl ndrel nar lơn ma mbơm o tâm nau rêh, tă bah nê geh trong ueh gay ndâk tay nau kan mât chăm ân mir tơm. Wa Brôn, nkoch nau pah kan:

‘Rnoi Bahnar ta aơ ngăn lah rêh ma nau kan tuch tăm, ndri ma bol ma mhâm rnoh tăch ri kônh wa kŏ mro mât bar ntil tơm nê lah ba dak ndrel cà phê. Geh ba mơ hơm ndul, mơ geh n’hâm soan, ƀư cà phê gay nau rêh geh rgâl. Ndrel ntơm rnôk cà phê hao khlay, kônh wa ƀư cà phê ri geh ngăn ndơ têm ndơ sa. Nŭih ƀon lan rvăt năp ndeh hon-đa, ƀư ngih nâp ueh, rvăt tay neh gay ma ƀư mir, nau rêh lơn ma rgâl ngăch ngăn”.

Wa Điểu Srao, Kruanh ƀon Bu Gia, xã n’har bri Quảng Trực, n’gor Lâm Đồng, an gĭt, nău rêh bah kônh wa dôl rgâl ngăch. Nău mât uănh khlay bah Đảng, Ngih dak ma ăp bôk nău kan hun hao wăng sa- rêh jêng kon nuĭh, n’hŭch ach o jŏ jong, rdâk njêng ƀon lan mhe hŏ n’hanh dôl nsĭt tay nău rêh hơm răm. Gung trong nar lơn ma têh uĕh, ndơ rdeng hăn tât ngăch, oh kon dơi nti ren, nuĭh ƀon lan dơi mât chăm dak si uĕh lơn… Aơ lah suan ntrôl gay kônh wa ndrel nsum ti rdâk njêng ƀon lan nar lơn ma ndrŏng uĕh. Wa Điểu Srao nkoch:  

“Ăp năm dăch aơ, lơn lah năm 2025, mpôl hên saơ ƀon lan, neh dak he rgâl âk. Gung trong ƀư mhe, rsong hăn dơh ntơ lơn, ndơ tăch geh rnoh khlay âk lơn. Ta Tây Nguyên, ta Lâm Đồng, Ngih dak uănh khlay ntuh kơl, ntop kơl dŭt uĕh. Ƀon lan điện, trong, nhih nti, nhih dak si, nău rêh kônh wa nar lơn ma đăp mpăn. Ƀon lan dŭt rhơn nđơr, nsing nơm, ndrel wăng sa, mât njrăng ƀon lan, rgop suan rdâk njêng ƀon tơm nar lơn ma hun hao.”

Yuh Rơ Châm Póp, rnoi Jrai, tâm ƀon Kép, xã Ia Grai, n’gor Gia Lai nkoch, ntơm bah nau mât chăm ueh ân du ha cà phê, nau rêh bah rnăk vâl geh âk nau rgâl, ndâk geh ngih gŭ nâp ndrel ân kon hăn nti. Ngih dak geh âk nau kơl an tât kônh wa rnoi mpôl đê̆, nau rêh bah ƀon lan nar lơn hơm răm:

‘Ngih dak geh âk nau ntrŭnh kơl an ân kônh wa, ntơm bah kơl an ngih gu, tât nau pă kon ntil tăm, mpa rong, kơt lah rong ndrôk me. Êng nê, Ngih dak hôm ntuh kơl nkra trong hăn ƀon lan, trong bê tông, tŏ nhựa nơih ueh ân nau hăn ro, mô hôm nau hăn tâm trong neh n’huk ƀŏ kơt lah bah năp nơh ôh. Điện ang hŏ têm lăp lam ƀon, nau rêh bah ƀon lan sâm geh lơn rđil ma bah năp nê. Rnoh cà phê đăp mpăn kơt rnôk aơ, nŭih ƀon lan pah kan tuch tăm mra hao jêng”.

Năm 2025 mhe aơ lah du năm âk jêr jŏt ntul rlong, rnôk trôk nar lơh tât khuch mbro nkual Nam Trung Bộ, Tây Nguyên. Yơn nuih n’hâm tâm rnglăp, nsum ti bah lam rnoi nuĭh hŏ kơl kônh wa nkual dak bŭk hŏ ngăch đăp mpăn nău rêh.

Ta xã Đinh Văn Lâm Hà, n’gor Lâm Đồng, nô Ka Vũ nsing nơm, rlău jêr jŏt, đah ăp trong kơl bah Ngih dak, nău tâm rnglăp bah nuĭh ƀon lan, neh dak mbra lơn ma ndrŏng uĕh mpeh wăng sa, ntik n’hao săk tơm mpeh văn hóa, nuih n’hâm rnoi nuĭh:

“Lăp tâm năm mhe gâp ŭch rŏng ăp nuĭh dơi uĕh lăng, mih lăng prăng uĕh gay wăng sa hun hao n’hanh neh dak Việt Nam he rhơn răm lơn! Săk gâp nơm ŭch geh âk băl râng ndrel mât ndray ntik n’hao nău way ơm văn hoá rnoi nuĭh he, nê lah nău ƀư dŭt uĕh lăng. Druh ndăm geh nuih n’hâm kơt nti mât ndray săk tơm way ơm he nơm lơn, kơt, cheh tanh bok brai, mpât mprơ, tŭr goh chĭng gong n’hanh lơn lah nănh ntơm njêng nău kan bah n’gâng kan way ơm he nơm ta ƀon lan gay rgop mât ndray n’hanh n’hao săk geh nău rêh wăng sa nkual ƀon lan rnoi mpôl đê̆”.

Uănh tay năm 2025, wa H’Riết Êban (amĭ Phát), Kruanh ƀon Sut Mđưng, xã Quảng phú, n’gor Dak Lak, nkoch: Rlet rlau mih daklip lơh mro, lơn ma nsaơ ŭch ngăn mpeh nuih n’hâm tâm rnglăp, tâm nkoch mbơh, tâm kơl an ndrăng nơm bah kônh wa ăp rnoi mpôl Việt Nam. Tâm ƀon Sut Mđưng, đah nuih n’hâm “n’ha ueh nkŭm n’ha sat, n’ha sât đê̆ nkŭm n’ha sat aka’ ăp rnăk vâl kŏ râng ŭch ngăn nau kơl an rƀŏng tât kônh wa tâm nkuăl dka lip lơh. Du gưl nau rop bol ma mô âk, yơn nê lah nuih n’hâm, nau kan bah ƀon lan, nsum mpôl, rgop nau ntop pă tơm prăk ndrel ndơ sa, ndơ dŏng đŏng, kơl ƀon lan ơm rlet nau jêr jŏt. Wa H’Ritế Êban, mbơh:

‘Năm aơ geh âk tŏ mih dak lip ngăn, lơh khuch dŭt jâk jêr, yan tuch tăm bah kônh wa kŏ eh anu khuch. Yơn lah, đah nuih n’hâm tâm kơl an, tâm pă kơl ri rnôk gâp bonh đă kônh wa ƀon lan ri kônh wa râng âk ngăn, kơl an tă bah phe, kho ao, dak ngêt, bánh mì, ndơ dŏng sa ăp nar ndrel ma prăk măt đŏng, âk ngăn, gay kơl an tâm nkuăl mpeh ba dâng bah n’gor. Tâm ƀon hên ri nau kơl an bah kônh wa âk ngăn. Gâp ngăn ngên rhơn ngăn ndrel lah ueh ân kônh wa”.

Rlău jêr jŏt bah năp nău tât trôk nar lơh, kônh wa ăp rnoi nuĭh ta Tây Nguyên dôl nsum suan du nuih n’hâm rdâk njêng nău rêh mhe.

Xã Đăk Mar gŭ mpeh nhâp nar n’gor Quảng Ngãi, dơi n’glăp nsum bah bar nhih pah kan ơm lah Đăk Hring n’hanh Đăk Mar (nkuâl Đăk Hà, n’gor Kon Tum). Lam xã geh bơi 20.000 nuĭh, tâm nê lơn âk lah nuĭh rnoi mpôl đê̆. Kônh wa lơn âk tăm ăp ntil tơm tăm khlay kơt cà phê, cao su n’hanh tơm sa play đah lĕ rngôch rnoh hvi rlău 6.700 ha. Aƀaơ, ta ntŭk hŏ jêng ăp nkual tăm tơm jong nar rhŏ dŏng an tăch n’gluh, geh âk ndơ dơi kơp dơn di rnoh kah uĕh OCOP.  Wa Y Khar, ta thôn Kon Kơ Lốc, xã Đăk Mar, n’gor Quảng Ngãi, an gĭt:

-Mpeh mât chăm tơm cà phê gâp saơ ta ntŭk lĕ dĭng nuĭh jăp gơih wăng sa da dê, krêp dêh, tâm rnglăp n’hanh tâm kơl nsum. Êng ur sai gâp hŏ geh âk nău nsrôih, rlău ma mât chăm tơm cà phê rnăk gâp hôm mât rong sŭr, djăr... gay geh prăk dŏng sa ăp nar. Rlău ma nău rgum an tơm cà phê, ba n’hanh ăp tơm tăm êng ƀa ƀă mpôl hên ntuh kơl tơm prăk gay mât sŭr ndrôk, kik, djăr đŏng ... rgâl geh nău rêh n’hanh ntop geh tay tơm wăng sa.

Kŏ gơih nau kan pah kan, gơih kơt tĭng nti nau ntuh kơl bah ăp nau kan mhe, rnăk nô Y Yưn, tâm thôn Bía Tih, xã Ia Băng, n’gor Gia Lai, dôl geh nau rêh ueh lăng ngăn. Đah bơi tât 3 ha cà phê, yan aơ nô Y Yưn nchrăp geh 10 tấn cà phê rnglay. Nô mbơh, ăp năm rlau aơ, ntơm nau geh dơi bah cà phê,  rnăk nô hŏ geh ndâk ngih nâp nâl, rvăt năp ndơ dŏng tâm rnăk vâl, máy móc ndơ dŏng kơl an nau kan tŭch tăm, lŏ mir ndrel rvăt ndeh otô đŏng...Tĭng nô Y Yưn, geh dơi nau aơ lah rnơm nau kơl an bah Ngih dak, ndrel ma nau nchrăp nsôih kơt tĭng nti nau blau mhe tâm nau kan tuch tăm:

‘Năm e nơh rnăk hên ƀư cà phê, ba dak, rong sur, ndrôk, djar ri nau rêh geh mbơm oi đŏng. Năm aơ, cà pê mhe geh klih lĕri gâp ih ân păng sơh, jêh ri kin, jêh ri tăch săk rnglay. Cà phê rnglay năm e ri hôm đê̆ đŏng. Đê̆ năm ma aơ cà phê, sầu riêng geh rnoh hao khlay ri ma nau rêh bah kônh wa kŏ rgâl âk đŏng. Âk rnăk hŏ dơi rvăt ndưh honđa, ndeh otô, rvăt tay mir...lah nsum ri nau rêh bah kônh wa rnôk aơ lah geh dơi âk ngăn rđil ma bah năp nơh”.