VOV4.Mnông: N’gor Gialai a[aơ geh rlău 5 rbăn rnăk [on lan ndrel geh rnoh doanh nghiệp geh nău u\ch manh prăk tăm tay cà phê, yơn a[aơ mhe geh klâp ma 100 rnăk [on lan n’hanh 2 doanh nghiệp geh dơn manh prăk aơ. Geh du\t âk nkô| nău jêng tât nău aơ, [ư an nău kơl an bâh ngih dak tâm nău tăm tay cà phê du\t jêr [ư.

Rnăk vâl wa Loi ( rnoi Bahnar) ta [on Brông Thông, xã Ia Băng, nkuăl Đăk Đoa, geh 5 sào cà phê, tăm tâm rlău 20 năm ba năp. A[aơ mir tơm le\ kranh, nău geh n’hanh nău ueh cà phê mô âk. Rnăk vâl wa u\ch mât tăm tay le\ rngôch mir tơm, yơn yor mô to\ng prăk, nkre lah roh bâh 4-5 năm mơ an nău geh đăp mpăn tay, jêng a[aơ ê ho\ geh mbơh [ư ta rnoh hvi âk ma du\t âk kanu\ng tăm tay ta du đê| tơm le\ kh^t mô lah geh bu tuh. Bôl ma g^t ngih dak ê ho\ geh bôk nău kan kơl an manh prăk gay ma tăm tay yơn tât a[aơ rnăk vâl wa Loi hôm nha ê ho\ geh manh rnoh prăk aơ đo\ng:

“Cà phê aơ kơp ua\nh lah 25 năm hôm, a[aơ păng le\ ranh, nău geh mô hôm âk. Bôk nău kan tăm tay cà phê saơ ngih dak geh rnoh kơl an lor lah an manh jo\ năm yơn ma [on lan ê ho\ geh manh. u\ch [on lan he dơi geh manh prăk an lor, yor geh tăm tay cà phê du\t đê| lah 4-5 năm mơ đăp mpăn, 2-3 năm bôk năp ntơm play mô ho\ đăp mpăn”.

Nău u\ch prăk gay ma mât tăm tay cà phê bâh nu^h [on lan, ngăn lah [on lan rnoi đê| lah du\t âk, yơn lah, nău geh manh prăk an lor dôl mâp âk nău jêr jo\t rnôk ma a[aơ du\t âk [on lan mô geh s[ kơp dơn do\ng neh. Ăp rnăk geh s[ kơp dơn mô lah geh drăp ndơ êng r^ kơt lah le\ nchăm ta ăp ngân hàng gay ma ntuh [ư nău êng. Yor ne\, nu^h [on lan mbra lah jêr manh prăk rnôk ma nău ntru\nh, nău [ư săm [u\t manh an geh drăp ndơ nchăm. Wa Jil rnoi Bahnar ta [on Plei Brông Thông, xã Ia Băng, nkuăl Đăk Đoa, an g^t ur sai wa geh mê| bơ\ an 1 ha cà phê, a[aơ le\ ranh. Yor rnoh neh aơ ê ho\ geh pă s[ kơp dơn an do\ng neh jêng mô geh manh prăk.

“Mê| bơ\ pă an oh kon ê ho\ geh [ư s[ bìa đỏ. Jêng lah gâp u\ch manh ngân hàng r^ jêr đo\ng. ua\nh nsum lah nu^h [on lan u\ch manh ngân hàng, lah geh bìa đỏ r^ u\ch manh gay ma tăm tay. Kơt ntil cà phê aơ le\ ranh, nău geh mô jêng, ăp nar lơ ma mô jêng”.

Rlău ma ne\, nău manh prăk an tăm tay cà phê dôl geh mâp âk nău jêr yor nău an manh geh du\t jêr. Rnoh an manh ta rlău du rnoh neh a[aơ lah 150 rkeh prăk/ha lah du\t đê|. Tâm rnôk ne\ rnoh prăk kon ê ho\ thuk ngăn đo\ng, năm an mănh ngăch trok n’hanh nău trok âk tơ\ mok tâm di đah nău u\ch manh bâh [on lan n’hanh ăp doanh nghiệp.

T^ng nău mbơh bâh wa Hà Ngọc Uyển, kruanh ntu\k kan tuch tăm n’hanh mat tơm tăm n’gor Gialai, kơp tât a[aơ, lam n’gor geh rlău 5 rbăn rnăk ndrel du đê| doanh nghiệp geh nău u\ch n’hanh mbơh dăn gay ma geh manhprăk mât tăm tay cà phê. Yơn lah, a[aơ mhe geh klâp ma 100 rnăk [on lan n’hanh 2 doanh nghiệp geh manh prăk aơ, đah rnoh klâp ma 38 rmen prăk. Du rnoh du\t đê| đah nău u\ch kan ngăn.

“Rnoh prăk an manh bah chính phủ ngluh mbơh tâm bôk nău kan tăm tay càphê r^ ta Gialai [on lan kan lo\ mir mô dơi geh manh . dăn đă đah Ngân hàng ngih dak geh nău nt^m đă n’hao rnoh an manh an [on lan geh rnoh prăk âk lơn. Tal 2 lah, ntơm nơh lah nău ntru\nh 2-3 tơ\ trok prăk, r^ t^ng gâp m^n lah rhoăt tay hôm du tơ\, jo\ ngăn lah 2 tơ\ gay ma nu^h [on lan dơh tâm nău do\ng prăk manh. Tal pe, ăp ntu\k kan mpeh tài nguyên n’hanh môi trường ntrôl ngăch nău pah kan [ư s[ an do\ng neh an [on lan. Lôch ne\, ngân hàng nta nău nơih an rnăk [on lan njêng drăp ndơ ta neh gay ma [ư ndơ nchăm manh prăk r^ mbra dơh lơn”.

Lam n’gor Gialai a[aơ geh klâp ma 90 rbăn ha cà phê, lah ngoăy tâm âk mir tơm tăm tơm ta n’gor. Yơn lah, n’gâng kan pah kan aơ dôl dâk ta năp âk nău ntul rlong yor rnoh neh cà phê le\ ranh ăp nar lơ ma âk. Tâm rnôk ne\, nău geh dơn ndơ kơl an lor tăm tay dôl mâp âk nău jêr jo\t.