Txix ntâuz max txos uô pax ntâuz: Tuôr tsês hêir nênhs Hmôngz têx tsôngk trik yo

Tsôngv box Hmôngz têx chêr tsôngk tiêz, tsôngk yo cxôngx nzor muôx đros đrêiv hâur ntâu cêr xênhz huôx. Têx thâuv uô liêx têz tas, tsôngv pox niêv vir ndâuk nhoz têx jêx jok tox siêz ho huôk six hơưv, hnuz nhôngs uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tiêz, tsôngk yo chiê hnar hâur niêx hnuz, muk seiz shuôs cưr tix nênhx tsa, lar heik zos hâur têx hnuz ntênhs, tsiêz.

Ntơưv jok Tà Là Cáo, xã Sính Phình, tỉnh Điện Biên, niêv lâul Mẩy Xênhv Zax thiêz têx pox niêv vir ndâuk hâur jok tsênhv por hưv, tuôr tsês jông luôs hâux lưv heik sâuv. Txix têx xor max, đhâu muôz ntok uô ntâuz, muôz chiêz  mur cok uô têx trêr pax txêix jông jav, jak gax, xơưs uô pax ntâuz, tsôngk tiêz tsôngk yo jux juk yênhx iz chêr tsôngk hnar. Lar heik zos thâuv muôz chiêz mur cok uô têx trêr pax ntơư, zuôr tsuv muôx tsưr ziv thiêz txơưx cok uô thiêx tâu jông gâux, têx txux chi no tâu chor lâul kriê tsês iz cxênhx đhâu iz cxênhx, iz tiêv đhâu iz tiêv. “Xuz thơưx zuk zuôr ntâuz đơưz lok, đhâu co muôz chiêz mur cok uô têx trêr pax. Cok uô tâu li ntơư tas, li gra muk jak gax cov đuz, jak tâu mav muôz hâu chiê chor chiêz mur lo nti tas thiêx gra muk jiêz yar cov kruôr. Đhâu jiêz kruôr li zôngv lok xơưs uô tơư tiêz. Chor pos, têx lênhx niêv tưz kriê tsưr ziv uô li ntơư, chiê pêz por hưv, tuôr tsês têx txux chi xơưs uô tsôngk hnar thiêz kriê trâu cxênhx hluôk, têx nhaz, chor nxeik hâur jok đros cơưv, por hưv chiê”.

Chiê uô tâu tiêr iz chêr tsôngk hnar, lênhx pox niêv Hmôngz tsuv txơưx uô ntâu kror li: Sơưk ntuôs, ntok ntâuz, uô pax ntâuz thiêz muôz têx ntâuz xor lok siz fiv, xơưs uô tsôngk tiêz, tsôngk yo. Phênhv ntâu têx li heik sâuv tsênhv tâu uô trơưk li chor lâul iz txưv chox nox chox uô thâuv ntêx. Meir yuôz xơưs tsôngk hnar xơưk tsuôk tâu zôngvxơưs iz cxiê têx tril, sêr ntêr, ntiês yo….xưz.

Ntơưv xar Na Sang, niêv lâuk Ntax Xênhv Zax cux tưz uô đreiv têx pax ntâuz, tsôngk hnar li heik sâuv tâu ntâu shông. Têx pax ntâuz tsi tiêk lav cok, lav xơưs uô cov txêix pax xưz, mak zos têx txux chi, tsưr ziv xar tâu nhoz đreiv hâur đruôz siêz thiêz uô tsi so, kriê trâu têx mê nhuôv txix thâuv tsênhv zâu. “Muôz chiêz mur cok uô pax ntâuz tưz muôx thauav nzor lok. Têx pax ntâuz no zuk cux uô trơưk li siêz nhiêv, têx zuk ndo tâu chor pos, têx lênhx niêv kriê thâuv tsênhv zâu. Cok uô ntâu jiês, cux sưv jux juk thiêz ndo tâu jông têx txux chi ntơư”.

Txix tsưr ziv muôz chiêz mur uô txêix pax jông jav txos trâu jiêz ntâuz, muôz hâu, hur tiz si têx co puôr lênhx zos tsuv muôx tsưr ziv thiêz txơưx uô thiêx uô tâu hnar. Zos jiêz yar cuz hênhr cux uô têx chiêz mur za tas; thiêz hâu đêx cuz, chiêz mur nti, cux uô trâu pov têx trêr pax txêix đơưz sâuv kror ntâuz đuz. “Thâuv jiêz mak tsi tâu muôz jiêz ntơưv têx qơư yar cuz hênhr, chor chiêz mur zax tas. Thiêz thâuv chox muk hâu đêx cuz, chor chiêz mur cux zuôr zax, nti tas uô kror ntâuz muôx têx caz đơưz,, trêr pax txêix lo sâuv đax ntâuz”.

Tsi tiêk tâu por hưv, tuôr tsês hâur chuôz zis thiêz côngv thôngx, tsôngs yo Hmôngz tsênhv muôx nzir qơư chiê tsưx phưv tsês têx txux chi jông ntơư– co zos ju lix.

Ntơưv jok Lồng, xã Quài Tở, thâuv ntơưv qơư huôv tsar ju lix côngv thôngx, chor pox niêv vir ndâuk hâur jok bax xơưs uô nzir  tsôngk tril yo chiê phưx vưv tsôngv kruô tâu ntiêr, hnar siv thiêz ndis seiz uô si. Niêv tixKruô Xênhv Lâux, nhoz jok Lồng, xã Quài Tở, tỉnh Điện Biên, puz pâuz: “Nhiv no jok Lồng tsênhv huôv tsar uô ju lix mak chor pox niêv vir ndâuk cux xơưs ntâu tsôngk yo chiê trâu kruô tuôx ntiêrhnar cxeik đuôz uô si, ndis shuôs têz qơưk”.

Hêir nênhs Hmôngz têx tsôngk trik yo hnar tsi tiêk tâu uô txix ntâuz max, pax ntâuz muôz siz lo xơưs uô yênhx chêr tsôngk mak tsuv zos muôx chor lâul chox nox chox uô kriê têx txux chi, tsưr ziv uô nox, uô hnar đhâu ntâu tiêv thiêx txơưx uô li heik sâuv./.

Vũ Lợi-Riê Lâux cxeik nhênhv

Chiê vênhx huôv Hmôngz huôv tsar truôx đros đrêiv hâur luz nênhx       

      Pêz Hmôngz têx txux chi kênhx, zos têz qơưs iz zav txux chi tsiv grê, muôx đros đrêiv côngv thôngx luz nênhx niêx hnuz thiêz tâu sir zôngv uô cêr lov jêv hâur têx hnuz kriz ntênhk hội. Suôr X Thox, 67 shông hnuz nhôngs nhozxã Mù Cang Chải zos iz lênhx pâuz tsiv uô pêz Hmôngz têx kênhx đhâu 20 ntâu shông. Iz chas tsiv uô pêz Hmôngz têx kênhx, hâur yênhx ciêz, zơưv Suôr muk trâu cxuô luz tsêr cơưv ntơưr, hâur jêx jos chiê kriê pêz Hmôngz têx txux chi yuôz kênhx trâu chor tuz nxêik hluôk: Cur sêiz pov chor hluôk nhiv no yuôz kênhx tsik thôngx pêz chor lâuk đrav ntêx, taz sik cux lov jêv, viv chor hluôk nhiv no tsênhv moz siêz tuôr tsês pêz Hmôngz têx txux chi, vênhx huôv jông tsiv grê cxôngx nzor”

        Txix têx lớp kriê cơưv txux chi kênhx co, cux chênhr zos cxơưz cxiz trâu chor hluôk sđ tuôr tsês zuk hêir nênhs têx txux chi, vênhx huôv jông tsiv grê cxôngx nzor tsik chiê pôngz plox.

          Ntơưv ntâu luz jêx jos, qơư tsês chiê pêz Hmôngz têx txux chi kênhx tưz tâu cxiv tsa, muôx chôngz lênhx hluôk tuôx đros cơưv. Vax x Shôngx nhoz jos Xéo Dì Hồ, xã Lao Chải, zos iz lênhx hluôk nhoz hâur jos tsênhv niêx hnuz cơưv shâuv kênhx. Zos zuk tsik cxiv tsa qơư tuôr tsês zuk hêir nênhs têx txux chi, vênhx huôv jông tsiv grê cxôngx nzor mak, zuk hêir nênhs têx txux chi, vênhx huôv jông zuôr trâus pôngz plox lơưv jux juk. Chênhr zos li hêik co, pêz thiêx cxiv tsa qơư tuôr tsês zuk hêir nênhs têx txux chi”

        Iz chas têx txux chi kênhx, pêz Hmôngz luôs hâux lưv uô cxôngx nzor cux tsênhv tâu tsôngv px hâur thax tsav huôv tsar uô, tsôngv px muôx phênhv sâu tâu nhiêx txiêx chox lok cxiv kho chuôz zis, muôx luz nênhx tsâu sor. Tus niêv hluôk Ninh x Lý, 36 shông nhoz jos  Chế Cu Nha, xã Mù Cang Chải, zos iz lênhx hluôk sir tas đas jos tsưr ziv tuôr tsês zuk hêir nênhs têx luôs hâux lưv ntok ntâuz cxôngx nzor.

Txix thâuv tsênhv zâu, niêv lâul Nênhz Xênhv Lik tưz tâu têx lênhx pos, lênhx niêv kriê txux chi tsưr ziv sơưk ntuôs, ntok ntâuz, jak ntâuz, uô pax ntâuz, xơưs tsôngk tiêz, tsôngk yo hnar. Thâuv muôx 10 shông, niêv lâul Nênhz tưz txơưx muôz chiêz mur lok cok uô têx ntâuz txêix pax jông jav, cux li pâuz txos têx txux chi uô pax ntâuz, xơưs tsôngk hnar

Kaz shông 2009, Tổ hợp tác xơưs uô pax ntâuz xã Chế Cu Nha tâu Hội Liên hiệp pox niêv tỉnh Yên Bái thiêz huyện Mù Cang Chải chox kriê yênhx lix, muôx Công ty Craflink Hà Nội (Tsênhv qơư nhênhz chơưv, sik hux jos thiêz huôv tsar têx jông) paz max, niêv lâul Nênhz tâu bâux xeir uô lênhx thơưx seiz car Tổ hợp tác, thâuv nhiv kruôr muôx 19 shông. Xav txos trâu nhiv no, qơư hợp tác xã tưz yênhx qơư trâu tsôngv pox niêv, vir ndâuk luôs hâux lưv ntok ntâuz, uô tâu ntâu zav hax huv muôs trâu ciêz đrôngl: Tsưr ziv kho đuô luôs hâux lưv ntok ntâuz cxôngx nzor, cux chênhr zos têx hax huv cur tsiv uô tâu thiêz kriê trâu cxuô lênhx vir ndâuk sđ.Viv chor vir ndâuk co tsuôk zos tưx shâuv uô, tưx xơưk têx hâur ndông, pax ntâuz, fuôv, thâuv uô tâu tiêr tsuv đêi trâu ntơưv no, zos tsôngv kruô nhiêv mak pêz cux uô muôs trâu tsdôngv kruo sđ. Xav kror đruôz, iz luz hli cux sâu tâu iz puô ntâu triệu nhiêx, nhiv no pêz cux muôx luz nênhx truôx truôx tuk jux juk”

        Txix tsôngv pox niêv, vir ndâuk têx hax huv uô tâu, cux chênhr zos iz hâu cêr huôv tsar uô nox yiêz. Ntơưv Xã Mù Cang Chải, cxuô xã hâur thax tsav thiêz iz cxiê tsêr cơưv ntơưr cux muôz pêz Hmôngz têx txux chi kênhx, tsưr ziv muôz chiêz mur sâu cok trâu ntâuz max thiêz tsưr ziv xơưk cxuô zav pax ntâuz jông jav chox lok kriê trâu shuv xênhz cơưv

        Trơưk li ngênhx vênhx huôv tỉnh Lào Cai, chiê pêz hêir nênhs Hmôngz têx txux chi, vênhx huôv jông tsiv grê muôx đros đrêiv hâur luz nênhx; lar hêik zos côngv thôngx tsuv sik côngv đas jos tsưr ziv đros uô thiêx tuôr tâu truôx sđ têx txux chi, vênhx huôv cxôngx nzor. Pos Vũ Thị Mai Oanh, Phưv Giám đốc Sở vênhx huôv tỉnh Lào Cai hêik pâuz: Kror zov chênhr tuôr tsês thiêz huôv tsar truôx pêz hêir nênhs Hmôngz têx txux chi, vênhx huôv jông tsiv grê cxôngx nzor tsik chiê pôngz plox. Hâu nov tỉnh tưz cxơưz cxiz tsôngv px sđ tror zok nriêr, tuôr tsês cxuô vênhx huôv tsiv grê tưz tâu têz qơưs côngk nhav, zos têx vênhx huôv tsiv grê hâur têz qơưs”

        Hâur ntu no, hâur thax tsav xã Mù Cang Chải cux tsênhv taz tov hla trâu luz chêix blêx liêx tơư ntêir siêr đax đros trâu têx tox trôngz câuv har jông jav, cxơưz cxiz tâu chôngz lênhx kruô tuôx sêiz shuôk thiêz tsôngv kruô cux tsênhv tâu sêiz pov pêz Hmôngz têx txux chi kênhx, tsôngk tiêz, tsôngk yo jông jav cxôngx nzor muôx đros đrêiv hâur luz nênhx niêx hnuz./.

                                      Tsu cxêik nhênhv-Đinh Tuấn

Cà phê Sơn La: Txix tsoz chos cxuz cêr yeiz pluôs txos trâu huôv tsar uô ntâu muôs trâu 2 chas thax tsav, têz qơưk đrâuv

Txix têx shông 1990, tsoz chos cà phê tâu gra lok chos  ntơưv Sơn La đros thiêz tsưr ziv xar, paz cxuz cêr yeiz pluôs trâu pêx xênhv. 30 ntâu shông tâu chos đreiv hâur thax tsav no, tsoz chos cà phê tsi tiêk muôx qơư hloz lox truôx, tsênhv yênhx tsoz chos công nghiệp chênhr, muôz hâu cêr huôv tsar uô nox trâu yênhx cxênhz chuôz zis pêx xênhv thiêz cxơưz kôngz nuv Sơn La muôx suôz bê sâuv ntiêx têz.

Txos nhiv no tas nro tỉnh muôx 44 cxênhz ha têz cà phê, hâur co 30 cxênhz ha tsênhv txi txir tâu sâu đê, njuôk xav tâu nhos 55 cxênhz tênhr nôngz cà phê. Tas nro tỉnh nhiv no muôx 5 xiv huv cà phê tâu côngk nhav OCOP, hâur co muôx iz  xiv huv tâu OCOP hur jông. Têx xiv huv co tsênhv jux juk tâu muôs ntâu hâur ciêz đrôngs têz qơưk thiêz muôs txos trâu têz qơưk Mỹ, Ôxtrâylia, New Zealand; iz chas ntơư tror muôs đêz txos trâu iz cxiê ciêz đrôngs lox li: Châu Âu. Zơưv Đặng Đình Hà, Giám đốc Công ty zuôr muôs cà phê trâu 2 chas têz qơưk thiêz Tea Việt Nam heik: “Cur pov cà phê Sơn La ziv hnuz ziv kaz hur jông, tâu tsôngv kruô nhiêv zuôr txos, lar heik zos kruô đrav Hà Nội cu xli 2 chas têz qơưk đrâuv. Hâur ntu zuôr txos, pêz ccux zuôr muôz têx cà phê Arabica Sơn La pier kriê sâuv ntâu qơư, ntâu ciêz đrôngs chiê chôngz lênhx ntâu tus pâuz”.

Chiê uô tâu têx li heik co, tsơưr lươngv tsênhv tâu moz siêz txix ciês thax tsav chos.

 Ntơưv xã Mường Chanh, HTX Aratay Coffe xeir tsưr ziv huôv tsar uô cà phê kaz. HTX muôx nhos 70 ha têz cà phê tâu huôv tsar chos thiêz tu jông truôx tuk. Pêx xênhv jux juk hlôngr pâur tsưr ziv huôv tsar cà phê trơưk li cui tinhv lok sâuv tu, sâu đê thiêz tsiv uô kaz hur jông. Khov qênhz shuôs  jông tsơưr lươngv, iz shông Aratay Coffe têx xiv huv tâu muôs trơưk li kruô hâur têz qơưk thiêz Hàn Quốc, Nhật Bản đas cir. Phênhv sâu tâu đhâu yưx tas têx nhiêx ntiêr nênhs đros tu, sâu đê….tax 2 tỷ đeiv ntâu. Pos Hà Thị Bình, uô hâux lưv hâur HTX Aratay Coffe heik pâuz: “Iz chas gra siêz tsơưr lươngv xiv huv, huôv tsar uô ntâu zav chiê muôx nzir phênhv sâu tâu mak pêz cux xar tror lok trâu thax tsav chos cà phê, chiê huôv tsar uô truôx txix têx ntơưr côngk nhav, cov tsôngv niêv txir cưr tix nênhx tsa muôx cêr huôv tsar uô nox truôx tuk đuô”.

Ntơưv Công ty Phúc Sinh Sơn La, hlôngr yiêz tsưr ziv huôv tsar uô nox truôx tuk tâu fuô uô txix thax tsav chos txos trâu tsiv uô. Doanh nghiệp tưz sik côngv đros 2 cxênhz ntâu chuôz zis chos cà phê trâu 3 cxênhz ha. Chor ziv chuôz zis cxaz chuôz tâu kriê tsưr ziv chos thiêz tu trơưk ntiêx têz cui tinhv, iz chas ntơư pâuz tsênhz qơư uô, qơư chos. Txix thax tsav chos tâu qênhz shuôs, Phúc Sinh sir jos huôv tsar chos têx cà phê Arabica tsơưr lươngv siêz thiêz têx xiv huv uô tâu truôx tuk. Hâur co, muôx iz cxiê têx xiv huv kaz hur jông, uô tâu trơưk li cui tinhv chiê muôs trâu têx ciêz đrôngs lox li: Liên minh châu Âu, Mỹ, Ôxtrâylia. Muôx nhos 90% xiv huv nhiv no tâu kruô 2 chas têz qơưk đrâuv đas cir zuôr, hâur co Mỹ thiêz Liên minh châu Âu zos ciêz đrôngs sâu zuôr ntâu. Gri muôs hâur têz qơưk zos 1,5 tsov đeiv iz cir. Zơưv Vũ Việt Thắng, Tổng Giám đốc Công ty Phúc Sinh Sơn La heik pâuz: “Thax tsav chos thiêz tsiv uô cu xli suôz bê thax tsav chos cà phê Sơn La thâuv tưs zov chênhr chiê uô tâu cà phê kaz hur jông muôs hâur thiêz đrâuv2 chas têz qơưk. Hâur yênhx chiv cà phê, pêz puôr lênhx xav tinhv tsơưr  lươngv zos zov chênhr đuô hur si”.

Tsi tiêk muôz hâu cêr huôv tsar uô nox trâu yênhx cxênhz chuôz zis pêx xênhv, cà phê ziv hnuz ziv uô tâu truôx jông, yênhx tỉnh têx kôngz chênhr muôs trâu 2 chas thax tsav, têz qơưk đrâuv. Shông 2025, Sơn La têx cà phê nôngz muôx 37 cxênhz ntâu tênhr, muôs trâu 2 chas têz qơưk zuôr xar 28 cxênhz tênhr, sâu tâu 112 tsov USD. Tỉnh tsênhv sir jos cxơưz cxiz muôv muôs, pier kriê suôz bê cà phê Arabica Sơn La; iz chas ntơư krêz đar uô lơưr muôv muôs điện tử thiêz têx nền tảng số chiê chôngz lênhx ntâu tus sir zôngv hâur têz qơưk thiêz sâuv ntiêx têz pâuz txos.

Đros trâu xiv huv, no cux zos tsưr ziv chiê thax tsav qơư, lênhx nênhs thiêz têx txux chi vênhx huôv jông uô cà phê muôx suôz đror bê tâu nthuôr đêz đar đuô. Zơưv Trần Xuân Việt, Giám đốc Tsênhv qơư cxơưz cxiz yưv pênhr, muôv muôs thiêz ju lix tỉnh Sơn La heik: “Tsênhv qơư zuôr sir jos nhênhz chơưv trâu Ủy ban tỉnh chiê tror muôx têx hâux lưv, tsưr ziv cxơưz cxiz, piêr kriê jông thiêz zuôr sơưr đơưk ziv chênhv, muôx têx lênhx nênhs seiz car, chor nênhs nhênhz chơưv, nênhs khoa học thiêz doanh nghiệp paz tsưr ziv, đas jos chiê cxiv tsa thiêz huôv tsar cà phê Sơn La ziv hnuz ziv truôx jông, muôs tâu gri”.

30 ntâu shông đrav ntêx, tsoz chos cà phê tâu gra lok chos trâu thax tsav Sơn La đros thiêz tsưr ziv xar, cxuz cêr yeiz pluôs. Nhiv no, tưz muôx ntâu thax tsav, suôv qơư tox siêz huôv tsar chos, têx nôngz cà phê Arabica tsênhv tâu tsiv uô yênhx têx xiv huv muôx grik  đuô thiêz jux juk tâu muôs trâu ntâu ciêz đrôngs sâuv ntiêx têz.

Thâuv têx cà phê muôx grik, lênhx nênhs chos muôx nzir phênhv sâu tâu truôx, doanh nghiệp muôx nzir tsưr ziv uô nox, hok Sơn La muôx nzir xiv huv kôngz nuv muôx suôz bê  nto nhoz ntâu thax tsav qơư. Txix iz tsoz chos paz cxuz  cêr yeiz pluôs, cà phê tsênhv jux juk yênhx ngênhx hax huv muôx grik thiêz cxơưz đas jos paz kôngz nuv Sơn La huôv tsar./.

Thanh Thủy-Riê Lâux cxeik nhênhv