Nhịp chiêng ngân vang giữa lòng Thủ đô

Trong không gian rực rỡ sắc màu của Làng Văn hóa Du lịch các dân tộc Việt Nam, tiếng chiêng của những nghệ nhân Ba Na đến từ làng Nghe, xã Kông Chro, tỉnh Gia Lai ngân vang mời gọi bước chân du khách hòa cùng vòng múa.

Vượt hàng ngàn cây số, lần đầu tiên những người con của buôn làng mang theo niềm tự hào lớn lao ra Thủ đô để khoe bản sắc độc đáo của dân tộc mình.

Với người Ba Na ở xã Kông Chro, cồng chiêng không đơn thuần là nhạc cụ. Nó là một phần không thể tách rời trong đời sống. Từ lúc sinh ra, mỗi đứa trẻ Ba Na đều có tiếng chiêng đón mừng. Đến khi trưởng thành, cưới hỏi, rồi nhắm mắt xuôi tay, tiếng chiêng luôn đồng hành trong mọi khoảnh khắc.

Đứng giữa vòng xoang rộn rã, anh Đinh Văn Lưng, người con của làng Nghe không giấu nổi niềm xúc động và tự hào: "Nói chung là cái nét bản sắc đấy là nét truyền thống riêng của người Ba Na nên không thể bỏ được. Hôm nay rất vinh dự khi được đại diện cho đoàn nghệ nhân của Gia Lai nói chung, của xã Kong Chro và làng Nghe nói riêng, đến Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam. Cũng rất vinh dự và háo hức khi được gặp gỡ và trao đổi với các bạn dân tộc khác tại khu du lịch văn hóa này".

Không chỉ mang đến tiếng chiêng, đoàn nghệ nhân làng Nghe còn mang theo cả một "không gian văn hóa thu nhỏ" với những sắc màu rực rỡ nhất: những bộ váy áo thổ cẩm, những chiếc gùi, chiếc giỏ, chiếc nia… mộc mạc đan từ mây tre. Tất cả đều là đồ dùng nguyên bản, được chính bà con tự tay chuẩn bị và nâng niu từ buôn làng ra tới Hà Nội.

Đối với những nghệ nhân quanh năm gắn bó với nương rẫy, bến nước như anh Đinh Văn B'Lếc, chuyến đi này là một dấu mốc đặc biệt trong đời. Niềm vui lớn nhất của anh là được đứng giữa không gian văn hóa của ngôi nhà chung, tự tin thể hiện những điệu múa, nhịp chiêng của tổ tiên truyền lại.

"Từ vùng đồng bào dân tộc thiểu số xa xôi lên tới Thủ đô mình mang đến đội cồng chiêng, múa và đan lát, các đồ dệt thổ cẩm của phụ nữ. Rất muốn đi khắp nơi và lan tỏa khắp vẻ đẹp của người Ba Na". - Anh B'Lếc nói.

Sức sống của cồng chiêng làng Nghe chính là sự nối tiếp thế hệ. Nhìn những ngón tay gõ chiêng thuần thục, ít ai biết rằng anh Đinh Văn Bíp, 37 tuổi đã có hơn 25 năm "tuổi nghề". Tình yêu với tiếng chiêng đã thấm vào máu anh từ những ngày còn là cậu học trò nhỏ trường nội trú.

"Cồng chiêng của làng em tham gia cũng từ nhỏ. Học lớp 5, lớp 6 của trường nội trú là em đã theo thanh niên trong làng, theo bà con trong làng diễn tại xã. Biết đánh là người lớn truyền lại cho em. Đây là môn mà không thể nào bỏ được". - Bíp chia sẻ.

Theo ông Nguyễn Trọng Hiếu, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ công xã Kông Chro, địa phương hiện đang sở hữu một "kho tàng" cồng chiêng vô cùng đồ sộ với hơn 120 đoàn nghệ nhân và khoảng trên 4.000 bộ cồng chiêng được lưu giữ. Sự chủ động, tự giác của bà con trong việc bảo tồn chính là chìa khóa để mạch nguồn văn hóa này chảy mãi.

Chuyến ra Thủ đô lần này không chỉ dừng lại ở việc biểu diễn, quảng bá. Những ánh mắt chăm chú theo dõi, những tràng pháo tay tán thưởng của du khách trong và ngoài nước chính là nguồn động viên tinh thần to lớn, hun đúc thêm ngọn lửa quyết tâm trong lòng những người con làng Nghe.

"Sẽ quyết tâm bảo tồn và dạy cho các con em trong buôn làng giữ gìn bản sắc ấy để mai này không mất đi vẻ đẹp của người Ba Na". - Đinh Văn Lưng hào hứng chia sẻ.

Lớp học đặc biệt dưới mái nhà rông

Giới thiệu, quảng bá, lan tỏa cồng chiêng là một trong những phương thức giữ gìn di sản. Để báu vật chiêng không bị mai một, những người con của làng Nghe đã cùng nhau nhóm lên ngọn lửa đam mê thông qua câu lạc bộ cồng chiêng buôn làng.

Đều đặn mỗi tuần từ hai đến ba buổi, khi bóng tối dần buông, nhà rông làng Nghe lại rộn ràng tiếng chiêng. Không cần ai nhắc nhở, đúng 19 giờ, các thành viên trong câu lạc bộ lại tự giác tụ hội về đây. Một buổi tập chiêng, múa xoang của Câu lạc bộ cồng chiêng làng Nghe lại bắt đầu.

Chính thức được thành lập từ năm 2020, câu lạc bộ hiện tại duy trì đều đặn từ 38 - 40 thành viên. Nhưng trên thực tế, đó chỉ là con số trên giấy tờ hành chính. Ở làng Nghe, cồng chiêng là bản sắc tự nhiên đến mức hầu hết người dân đều biết đánh chiêng, biết về chiêng.

Cái hay của buổi tập không chỉ là việc ôn lại những bài chiêng cổ, mà là sự xuất hiện của những chiếc "đuôi" nhỏ tuổi. Đàn em thơ, đứa đứng ngoài hiên nhà rông ngó vào, đứa bám sau lưng anh lớn, mắt tròn xoe dõi theo từng nhịp chiêng rồi lẫm chẫm bước theo điệu xoang.

Anh Đinh Văn B’Lếc kể: "Mấy đứa nhỏ thấy người lớn tập đánh rồi ngồi theo. Nhìn nếp truyền thống mình hồi xưa là nó rất thích, rất vui, rất muốn học hỏi. Thấy mình đánh nó cũng nhảy theo, học theo từ cách đi của mình".

Hiện tại, làng Nghe đang lưu giữ hai bộ chiêng quý. Để có được tài sản chung này, đó là cả một câu chuyện về sự đồng lòng của tập thể. Mỗi khi chiêng cũ hư hỏng cần mua mới, cả làng lại cùng nhau đi làm thuê, chung tay góp sức để tích lũy quỹ chung.

Bên cạnh đó, báu vật ấy luôn được nâng niu nhờ đôi bàn tay giữ lửa của những nghệ nhân chỉnh chiêng hiếm hoi.

Giữa nhịp sống hiện đại, mô hình câu lạc bộ tại làng Nghe là minh chứng cho thấy: di sản chỉ thực sự sống khi nó được nâng niu bởi người dân biết trân quý và tự giác bảo vệ. Tiếng chiêng làng Nghe nhờ đó sẽ còn ngân mãi dưới mái nhà rông.

Kông Chro "tiếp lửa" để tiếng chiêng ngân vang

Để tiếng chiêng vang xa, thời gian qua, chính quyền xã Kông Chro, tỉnh Gia Lai đã chủ động triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, “tiếp lửa” kịp thời.

9 đội cồng chiêng của xã Kông Chro duy trì luyện tập đều đặn hàng tuần. Đáng chú ý trong đó có cả những đội cồng chiêng nữ và cồng chiêng nhí.

Tuy nhiên, trước sự biến động của kinh tế thị trường, nhiều bộ chiêng cổ đã mai một, hư hỏng, gây khó khăn cho việc duy trì sinh hoạt văn hóa. Trước thực trạng đó, cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương đã chủ động lồng ghép các nguồn kinh phí từ chủ trương của Đảng và Nhà nước để hỗ trợ trực tiếp cho người dân.

Ông Nguyễn Phước Hưng, Trung tâm sự nghiệp công, xã Kông Chro cho biết: "Hằng năm được tỉnh quan tâm, cũng như Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch của tỉnh quan tâm, tạo điều kiện cấp chiêng cho các làng bị mai một đi, hoặc là bị mất cắp để các nghệ nhân có thể duy trì văn hóa của địa phương. Mỗi làng thường được cấp một bộ chiêng".

Cái hồn của cồng chiêng nằm ở đôi bàn tay thẩm âm của nghệ nhân chỉnh chiêng và nhịp gõ của người diễn tấu. Tại Kông Chro, việc bảo tồn không dừng lại ở hình thức, chính quyền địa phương luôn đặt nghệ nhân làm trung tâm, khuyến khích vai trò “giữ lửa” của các bậc cao niên trong làng.

Ông Nguyễn Trọng Hiếu, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ công xã Kông Chro, chia sẻ: "Chúng tôi là cũng thường niên mở những lớp truyền dạy cho lớp con cháu. Cũng như khuyến khích cho các nghệ nhân lớn tuổi truyền lại cho các thế hệ sau gìn giữ cái vốn văn hóa của người địa phương của mình".

Một điểm sáng độc đáo trong công tác bảo tồn tại Kông Chro là tinh thần liên kết giữa các cộng đồng làng bản. Thay vì hoạt động đơn độc, các câu lạc bộ cồng chiêng có sự gắn kết chặt chẽ để cùng nhau xây dựng, khôi phục lại các nghi lễ cổ. Sự liên kết này rõ nét nhất khi đoàn nghệ nhân làng Nghe ra Hà Nội tham gia Ngày hội gia đình tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, trong đội hình biểu diễn đã có sự chủ động tham gia hỗ trợ của 2 đến 3 nghệ nhân lành nghề từ làng Bờ Giang.

Song song với đó, chính quyền xã liên tục tạo điều kiện đưa bà con tham gia vào các sân chơi lớn để khơi dậy niềm tự hào và ý thức quảng bá di sản. Hằng năm, xã cử các đoàn nghệ nhân góp mặt đều đặn trong các sự kiện như Cồng chiêng cuối tuần, Liên hoan cồng chiêng Tây Nguyên và kỳ Festival tại Quảng trường Đại Đoàn Kết (Gia Lai)...