Làm thế nào để đưa di sản đến gần hơn với giới trẻ mà không làm mất đi giá trị cốt lõi? Đó là câu hỏi mà nhóm sinh viên thực hiện dự án "Khăn Piêu ngoại truyện" luôn tự đặt ra trong suốt quá trình sáng tạo. Bởi với họ, điều khó nhất không phải là làm mới một truyền thuyết, mà là làm mới bằng sự thấu hiểu và tôn trọng đối với cộng đồng sở hữu di sản.

Sau những thử nghiệm về nghệ thuật sân khấu, điều đọng lại từ "Khăn Piêu ngoại truyện" không chỉ là sự kết hợp giữa rối cạn, múa đương đại và kịch nói. Giá trị lớn hơn nằm ở cách những người trẻ lựa chọn ứng xử với di sản. Trước khi nghĩ đến việc sáng tạo, cả ê-kíp dành nhiều thời gian nghiên cứu văn hóa người Thái, tìm hiểu truyền thuyết về khăn Piêu và lắng nghe ý kiến từ chính cộng đồng để hạn chế tối đa những sai lệch có thể xảy ra.

Theo Trưởng ban tổ chức dự án Trần Thị Diễm Quỳnh, mục tiêu lớn nhất của nhóm không phải là tạo ra một tác phẩm gây chú ý, mà là để chính đồng bào Thái Đen cảm thấy tự hào khi xem vở diễn. Vì vậy, trước khi hoàn thiện kịch bản, nhóm đã tham khảo ý kiến của nhiều đối tượng khác nhau, từ người dân, người trẻ cho đến các nhà nghiên cứu và những người am hiểu văn hóa Thái. Nếu cộng đồng cảm thấy bất kỳ chi tiết nào chưa phù hợp, ê-kíp sẵn sàng thay đổi hoặc loại bỏ.

"Chúng em không muốn làm cho có. Chúng em muốn tất cả mọi người, đặc biệt là cộng đồng người Thái Đen, khi xem câu chuyện này đều cảm thấy tự hào", Trần Thị Diễm Quỳnh chia sẻ. Chính vì vậy, từng chi tiết mới được đưa vào tác phẩm đều được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh tạo cảm giác phản cảm hoặc làm sai lệch những giá trị vốn có.

Sự cẩn trọng ấy xuất phát từ thực tế đã có không ít tác phẩm nghệ thuật gây tranh cãi vì khai thác chất liệu văn hóa dân tộc theo cách hời hợt. Có những bộ trang phục truyền thống bị cách tân quá mức, làm mất ý nghĩa nguyên bản; có những lễ phục vốn chỉ xuất hiện trong nghi lễ trang trọng lại được sử dụng sai bối cảnh. Thậm chí, việc khai thác giọng nói của đồng bào dân tộc thiểu số để gây cười trên sân khấu cũng vô tình tạo nên những định kiến không đáng có. Những bài học ấy càng khiến nhóm sinh viên ý thức rõ hơn trách nhiệm của mình khi tiếp cận di sản.

Không chỉ nghiên cứu nội dung, ê-kíp còn dành nhiều tâm huyết cho từng chi tiết nhỏ trong cách thể hiện. Theo Trần Thị Diễm Quỳnh, nhóm chủ động tránh lối thể hiện giọng nói "lơ lớ" vốn thường được sử dụng để tạo tiếng cười. Thay vào đó, các thành viên lựa chọn sử dụng những từ ngữ gần gũi với cách diễn đạt của người Thái như "hai mường", "mường trời"... để vừa tạo không khí văn hóa, vừa thể hiện sự tôn trọng đối với ngôn ngữ của cộng đồng.

Tinh thần ấy còn được thể hiện trong việc lựa chọn trang phục biểu diễn. Thay vì thuê những bộ trang phục Thái cách tân phổ biến tại Hà Nội, ê-kíp đã liên hệ để mượn những bộ trang phục truyền thống nhuộm chàm từ Lào Cai. Thậm chí, các thành viên còn chỉnh sửa lại từng chi tiết trên con rối cạn để phù hợp với trang phục gốc.

Đinh Thị Hồng Phượng, thành viên tham gia dự án, cho biết trước khi được tiếp cận trang phục truyền thống, bản thân chị cũng chỉ biết đến những mẫu cách tân trên mạng xã hội. Chính khi tận mắt nhìn thấy những bộ trang phục nguyên bản, chị mới cảm nhận được sự cầu kỳ và giá trị văn hóa ẩn chứa trong từng đường kim mũi chỉ. Vì vậy, cả ê-kíp đều thống nhất phải giữ tối đa tính nguyên bản khi đưa trang phục lên sân khấu.

Có lẽ, điều đáng quý nhất mà "Khăn Piêu ngoại truyện" mang lại không nằm ở việc nhóm sinh viên kể lại một truyền thuyết theo cách mới, mà ở thái độ của họ đối với di sản. Các thành viên không xem việc tham vấn cộng đồng hay lắng nghe chuyên gia là một thủ tục bắt buộc trước khi dựng vở, mà coi đó là một phần của chính quá trình sáng tạo.

Thực tế, di sản không chỉ tồn tại trong những hiện vật được lưu giữ tại bảo tàng hay những trang tư liệu. Di sản còn hiện diện trong tiếng nói, trang phục, tập quán và ký ức của chính cộng đồng đã gìn giữ nó qua nhiều thế hệ. Vì thế, mọi sự sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi được xây dựng trên nền tảng của sự hiểu biết và tôn trọng.

Đó cũng là thông điệp lớn nhất mà "Khăn Piêu ngoại truyện" để lại. Khi người trẻ biết lắng nghe, biết học hỏi và biết đặt sự tôn trọng lên trước khát vọng đổi mới, sáng tạo sẽ không còn là sự phá vỡ truyền thống, mà trở thành cây cầu kết nối quá khứ với hiện tại, góp phần đưa những giá trị văn hóa dân tộc tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại./.