Nếu như người Cơ Tu hay Raglai có những mật mã văn hóa riêng, thì khi đến với vùng đất Trà Bồng (tỉnh Quảng Ngãi), chúng ta sẽ bắt gặp một thái độ ứng xử nghiêm ngặt và đậm chất định mệnh của người Cor dành cho cây nêu. Ở đây, cây nêu không chỉ đơn thuần là một tác phẩm điêu khắc thủ công của con người, mà đó là sự lựa chọn của cõi hư vô. Trong quá trình chuẩn bị ròng rã hàng tháng trời, chỉ một vết nứt nhỏ do thiên nhiên tác động cũng có thể khiến mọi công sức phải bắt đầu lại từ đầu.

Sự lựa chọn khắt khe từ thần linh

Trong bóng tối tĩnh mịch của rừng già Trường Sơn, khi những cánh lúa đã ngủ yên trong kho, người Cor bắt đầu một cuộc giao tiếp thiêng liêng. Ở đó, sự tinh khiết của người thợ và sự hoàn hảo của vật liệu núi rừng phải được đặt trong trạng thái dự phòng nghiêm ngặt nhất.

Chia sẻ về quá trình này, Nghệ nhân ưu tú Hồ Ngọc An cho biết, mọi bước đi đều tuân theo ý nguyện của thần linh: "Đầu tiên phải chọn một con trâu thật đẹp mang về để làm thủ tục 'soi mũi', nghĩa là cúng khi trâu còn sống. Qua đó, đồng bào sẽ bói xem với con trâu này, mình sẽ làm thể loại cây nêu nào trong số 5 loại truyền thống. Thần linh chấp nhận loại nào thì làm loại đó, hoàn toàn không có sự ép buộc hay tự quyết."

Sự khắt khe còn thể hiện ở việc tuyển chọn những người trực tiếp làm nên cây nêu. Đó bắt buộc phải là những người nông dân, những chàng thanh niên mạnh khỏe và đặc biệt là tâm trí không vướng bận việc gia đình (ví dụ như nhà đang có người mang thai) thì mới được phép tham gia vào quá trình chế tác linh thiêng này.

"Vũ trụ thu nhỏ" giữa đại ngàn

Chiêm ngưỡng cây nêu của người Cor, người ta không khỏi thắc mắc vì sao công trình này lại mang cấu trúc ba tầng, và vì sao những họa tiết đỏ, trắng lại rực lên đầy mê hoặc như những đóa hoa rừng "Rạc Pí", "Rạc Cút".

Giải mã về điều này, Nghệ nhân Hồ Ngọc An lý giải cây nêu chính là một sơ đồ vũ trụ thu nhỏ: "Phần gốc cây nêu tượng trưng cho tầng đất; hai 'Xrút' ở tầng giữa đóng vai trò trung gian; còn tầng ngọn vút cao tượng trưng cho thần vũ trụ ở tầng trời."

Toàn bộ những tiết tấu hoa văn tinh xảo trên thân nêu hoàn toàn không có sách vở nào ghi chép, mà được lưu truyền qua trí nhớ của các thế hệ nghệ nhân. Dù khiêm nhường thừa nhận rằng những nét khắc ấy chỉ là "một phần đại khái tượng trưng cho hoa văn của trái đất", nhưng chừng đó cũng đủ để thắp lên niềm kiêu hãnh của cả một tộc người về nghệ thuật trang trí thẩm mỹ.

Khi cây nêu được dựng lên, tiếng chiêng dồn dập vang vọng khắp núi rừng, điệu múa Cà Đáo bắt đầu xoay vòng uyển chuyển. Đó chính là thời khắc sợi dây kết nối giữa con người và thần linh được thắt chặt. Lễ hiến trâu dưới bóng cây nêu là lời cảm tạ sâu sắc nhất gửi đến các đấng tối cao, những vị thần đã chở che cho sự sinh tồn, phồn thịnh của đồng bào Cor giữa đại ngàn bao la./