Với người Khơ Mú, dựng xong bộ khung nhà gỗ to lớn hay lợp xong mái lá xù xì chưa phải là hoàn tất. Để "thổi hồn" cho không gian sống, họ bắt buộc phải lập bếp và bàn thờ tổ tiên. Bếp là nơi linh thiêng nhất, cất giữ hồn vía người đã khuất và ghi dấu sự trưởng thành của người đàn ông trong gia đình.

Ba chiếc bếp và trái tim linh thiêng của ngôi nhà

Nhà sàn truyền thống Khơ Mú thường có ba gian và chứa đến ba chiếc bếp đặt ở các vị trí khác nhau, đi kèm những quy định khắt khe. Theo ông Lò Văn Pản (phường Mường Thanh, tỉnh Điện Biên), khi lập "ma nhà", gia chủ phải làm đủ ba bếp: bếp thứ nhất để nấu nướng hàng ngày và tiếp khách; bếp thứ hai gọi là bếp soi cơm; và bếp thứ ba là bếp cúng ma nhà. Chiếc bếp thứ ba này ví như "chân kiềng", bảo đảm cho gia đình mạnh khỏe, làm ăn phát đạt.

Bếp cúng ma nhà chính là "trái tim" của ngôi nhà. Tại đây, gia chủ luôn đặt sẵn hai chiếc chén và một chai rượu. Mỗi khi gia đình có công to việc lớn, chuyện hay chuyện dở, người chủ gia đình sẽ rót rượu vào hai chén, rì rầm cúng khấn để báo cáo ma nhà và cầu mong sự phù hộ.

Bên cạnh đó, đối với những người đàn ông chưa đủ điều kiện làm lễ trưởng thành, họ sẽ có một gian bếp riêng không vách ngăn. Phong tục thờ cúng ở đây đơn giản hơn nhưng phải có các lễ vật mang tính khế ước, như một lời hứa của con cháu trong tương lai sẽ chuẩn bị đủ điều kiện tế trâu để làm "lễ ngăn bếp".

Vòng đất vuông và ranh giới huyết thống khắt khe

Ông Lương Văn Tuấn (xã Tri Lễ, tỉnh Nghệ An) chia sẻ, cấu trúc bếp thiêng của người Khơ Mú rất đặc biệt: chỉ là một chiếc vòng hình vuông đổ đầy đất, được đặt ở một góc nhà. Nơi trú ngụ của các linh hồn này không dùng để đun nấu sinh hoạt bình thường mà chỉ để hong cơm trong các dịp lễ tết, lễ mừng nhà mới hay lễ vía. Phong tục này được truyền khẩu, chỉ dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác một cách nghiêm ngặt.

Đặc biệt, ranh giới tại không gian bếp thiêng (bếp chủ) quy định rất rõ ràng về huyết thống. Chỉ những thành viên ruột thịt trong gia đình mới có đặc quyền ngồi vào gian bếp này. Khách đến chơi, con rể, và thậm chí là con gái ruột đã đi lấy chồng đều tuyệt đối kiêng kỵ không được bước vào. Đồng bào quan niệm, con gái theo chồng đã mang họ khác, cũng giống như con rể, đều được xem là "khách" và không còn thuộc về căn bếp của gia chủ.

"Cấm địa" trong nhà sàn và khát vọng sinh tồn

Trong tín ngưỡng vạn vật hữu linh của người Khơ Mú, thờ cúng tổ tiên là nghi lễ không thể thiếu để cầu bình an trước đại ngàn hiểm độc, đồng thời xoa dịu các thế lực siêu nhiên. Ông Lò Văn Nặm (xã Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa) cho biết, dù ngôi nhà có quy mô 3 hay 5 gian, thì gian đầu hồi luôn là "cấm địa" dành riêng thờ tổ tiên (ma nhà).

Sự phân chia không gian này không thể thỏa hiệp. Khách đến thăm chỉ được sinh hoạt ở hai gian ngoài. Ông Lò Văn Thắng (xã Búng Lao, tỉnh Điện Biên) tiết lộ thêm về những kiêng kỵ rợn ngợp: "Riêng lá chuối sống tuyệt đối không được mang lên cửa chính (bên quản) mà phải đi cửa phụ (bên sàn), nếu vi phạm ma nhà có thể giáng họa, làm mất người. Khu vực đặt bàn thờ tổ tiên (co hóng) tuyệt đối không được bước vào". Ngay cả khi con cái chăm sóc bố mẹ ốm đau, họ cũng chỉ được túc trực ở bên sườn hoặc dưới chân, kiêng kỵ tuyệt đối việc bước lên phía đầu giường của đấng sinh thành.

Giữa đại ngàn bao la, những ngọn lửa thiêng vẫn âm ỉ cháy trong từng góc nhà sàn, soi tỏ một thế giới tâm linh phong phú. Những kiêng kỵ khắt khe ấy không chỉ là nỗi sợ hãi mơ hồ, mà chính là sự tôn kính, là khát vọng sinh tồn mãnh liệt của đồng bào Khơ Mú trước thiên nhiên hùng vĩ./.