Chị Phùng Thị Lan, một trong những người thợ dệt của làng Mường ở Phú Thọ cho hay, chỉ có nắng gắt tháng 4, tháng 5 mới làm quả bông "nẻ" đúng độ, bung tỏa hết sợi mà không bị ẩm mốc. Bởi họ hiểu rằng: chất lượng sợi chỉ nằm ngay ở những tia nắng đầu tiên. Cho nên, trồng bông, thu hoạch bông cũng cần có thời điểm là vì lẽ đó.

Thu hái bông về phải cất vào nơi khô ráo. Khi công việc đồng áng xong xuôi, các mẹ, các chị lấy quả bông ra lược vỏ, bỏ những múi bông bị sâu, giữ lại phần bông trắng, đẹp, rồi tách hạt, tán bông ra phơi nắng. Loại bông tốt sẽ được chọn dùng để kéo sợi, dệt vải.

Nhưng để những sợi bông trắng tinh thành chỉ, đó cũng là cả một quá trình công phu. Sau khi hái về, sợi bông thô phải trải qua một quá trình xử lý hoàn toàn bằng thủ công nhưng đầy tính khoa học. Nó nằm trong cách người Mường xử lý hạt và độ tơi của sợi.

Bật bông là công đoạn đòi hỏi phải thạo nghề. Người thợ dùng một cây cung lớn, dùng sức rung của dây cung đánh vào khối bông. Điều này không chỉ làm tơi mà còn giúp loại bỏ những bụi bẩn li ti cuối cùng để sợi bông sau này dệt không bị đứt đoạn.

“Bật bông sao cho bông nổi lên, nhẹ tênh rồi mới  đưa lên mâm gỗ, xe thành cái lô sợi dài khoảng độ 27 phân. Sau đó mới đưa vào kéo sợi và quấn thành từng con sợi một” - Ông Bùi Tiến Xô chia sẻ.

Từ những quả bông nhỏ bé, qua đôi bàn tay khéo léo và chiếc xa quay tít đã trở thành những sợi chỉ đều tăm tắp. Nhưng để có được những sợi chỉ chắc, bền, người thợ dân gian Mường phải cần đến kỹ thuật luyện sợi từ các vật liệu tự nhiên.

Bà Yến Nhi nhớ lại những ngày cùng các bà, các mẹ luyện sợi bằng cháo: “Công đoạn nhiều lắm. Ngày xưa các cụ kéo ra được cái sợi, rồi cho vào nấu cháo, cho sợi vải đó vào vò cho cứng và dai sợi chỉ. Vò xong bắc lên sào phơi cho khô. Xong đâu đấy mới bắt đầu cho vào khung dệt để dệt nên tấm vải”.

Công đoạn “hồ sợi” và “bôi trơn” được người Mường thực hiện tỉ mẩn để có được những con sợi “tinh” nhất. Không chỉ có cháo, đồng bào còn tìm được chất bôi trơn từ cây bang nni đá để bảo vệ sợi vải.

Dù vất vả, người Mường vẫn giữ nghề dệt vải với kỹ thuật trồng bông, lấy sợi được truyền từ đời này sang đời khác./.