Tung hngêi [rik le\m, kân rơdâ, ngoh Phơi, mơngế Bơhnéa ối a pơlê Kdung, cheăm Hra, tơring ‘Mang Yang tối tiah kố, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông cho ngế ki kum rơpo\ng hngêi ngoh.

Hơnăm 2010, ngoh hyông troăng xua lối re\ng tơmâng loi khu ‘mêi pơlông djâ khôp Hmoong mot ối tung kong ilâng. Drêng mê, kơdrâi kuăn ngoh Phơi dế trâm pá puât xua kuăn ‘ne\ng ối tơx^n, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông hiăng troh pôu, tối tơno, mơhnhôk hnê thế kơdrâi ngoh krếo ngoh lo tơbleăng a ngiâ mâu pơkuâ cheăm. Vêh troh a pơlê, ngoh Phơi châ Đăi u\i Đông hơlêm, hnê tối mê ngoh hiăng pá ai xếo tơdroăng ki kơxiâp kơmêi kơ mâu vâi krâ-nho\ng o, kuăn pơlê, ing mê, ngoh hiăng ‘nâi mơ-eăm pêi cheăng kâ.  

Ngoh Phơi hơ‘muăn tối: ‘’Ngoh Đông đi đo lăm pôu a hngêi hnê tối, khe\n mơhnhôk á vâ á pôi tá hyông troăng, pôi tá loi khu ‘mêi pơlông djâ pro mâi todroăng ‘nhiu ‘nháu. Á ngăn Đông môi tiah dêi nho\ng o tung rơpo\ng hngêi.

Đông ối hnê á pêi cheăng kâ, hnê pêt kơphế vâ á mơnhông tơ-[rê tung rêh kâ ối tung rơpo\ng hngêi, vâ kơdrâ kuăn pôi tá kơtiê xahpá. Nôkố tơdroăng rêh ối tung rơpo\ng hngêi á hiăng tơniăn’’.

Pôa Ươt, krâ pơlê ăm ‘nâi, pơlê Kdung, cheăm Hra, tơring ‘Mang Yang hdrối nah cho cheăm ki tơniăn ‘na rêh ối, la kơ’nâi mê chiâng kơtiê xua ai chât ngế tiô khôp Hmoong, kơtâu hdâ mot ối tung kong. La sap ing hơnăm 2012 troh nôkố, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông rơtế [ă mâu vâi pú ko\ng an tung khu pêi cheăng troh cheăng a tơring Đăk Đoa, ‘Mang Yang, {ơrô PA90 hơ’lêh lăm pêi cheăng a kố hlối rêh kâ ối [ă kuăn pơlê, rơtế tơpui nâl Bơhnéa, mê tơdroăng khôp Hmoong hiăng kơdroh, hiăng pá ai.

Pôa Ươt hơ’muăn, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông hiăng lăm pôu tơrêm rơpo\ng hngêi, trâm tơrêm ngế vâ hnê tối ăm kuăn pơlê hlê nhên ki khât dêi tơdroăng khôp Hmoong, ing mê, vâ kuăn pơlê hbrâ rơnáu xêh, pôi tá loi tâng ai khu ‘mêi lơ pơlông djâ, thế kơhnâ mơ-eăm pêi cheăng vâ mơnhông rêh ối.

Xuân ing hơnăm 2012 troh nôkố, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông tơru\m [ă krâ pơlê, kăn thôn [ă mâu ngế ki châ kuăn pơlê loi nhoăm veăng hnê tối ăm chât ngế ki kơtâu hdâ ối tung kong ki pro oh tá tơniăn mê, thế vâi vêh a pơlê, vêh pro mơngế le\m, pêi cheăng kâ kơhnâ.

Kuăn pơlê Kdung sap ing hâi ki mê hiăng kơhnâ lăm a chêk, iâ ngế klâi lôi dêi kơdrum hngêi, chiâk deăng, klâng têa ki to nhâ êa:

‘’Đông pêi cheăng tro ‘nâng! Đi đo mơhnhôk hnê tối ăm mâu rơpo\ng ki tiô khôp Hmoong vêh pêi cheăng kâ dêi a rơpo\ng hngêi. Đông mơhnhôk kuăn pơlê thế kơhnâ pêi cheăng vâ mơnhông rêh ối, kơhnâ lăm pôu ngăn, tơpui tơno, hnê mơhnhôk mâu rơpo\ng kuăn pơlê, tâng ai drôu veăng ôu, tâng ôh tá ai xuân hôm xah tơpui ro [ă dêi rơpó‘’.

Đăi u\i Bùi Ngọc Đông xông kân kơnôm ing ki rơkê dêi pâ cho Ngế lêng tơplâ khên tơnôu, Bùi Ngọc Đủ (1942-2017) ngế ki lăm plâ xâ ai 130 hdrôh, ai hên hnoăng tung rơxông plâ Mih [ă 17 rôh lăm tơplâ kân ku\n, plâ tah khu Fulro a Gia Lai mâu hơnăm apoăng hâi tơnêi têa châ tơleăng le\m nah.

Pơtối rak vế pêi pro hnoăng cheăng ki khên tơnôu mê, tung chât hơnăm cheăng tung {ơrô kring vế tơniăn Hdroâng kuăn ngo PA90, ko\ng an kong pơlê Gia Lai, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông hiăng ai hên hnoăng cheăng.

Tung mê, ki tơ-[rê má môi rơtế [ă khu cheăng lăm séa ngăn, ‘no ivá tí tăng rup 10 ngế ki râng ko tung khu Fulro a hơnăm 2013 nah. A khế 4/2018, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông xuân hiăng tơru\m [ă mâu kăn cheăm, tơring ‘Mang Yang tơku\m tăng rup châ lối chât ngế khu Fulro ki xúa tơdroăng khôp Hmoong vâ tí tăng pro tơ’nhê pơlê pơla, tơnêi têa.

{ă mâu hnoăng cheăng pêi tơ-[rê, hên hơnăm hlối, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông đi đo châ khe\n kơdeăn Ngế lêng tơ’noăng rơkê a râ kong pơlê. Hơnăm 2015, ngoh châ khe\n dó inâi Ngế tơ’noăng rơkê ai hên hnoăng tung khu ko\ng an.

Pak^ng mê, ngoh Đông xuân ai inâi tung 70 ngế ki pêi cheăng kơhnâ rơkê châ xo {âng khe\n kơdeăn dêi Khu xiâm Ko\ng ăn diâp ăm a Hneăng hôp ô eăng mơngế pêi cheăng kơhnâ rơkê tung tâi tâng mâu lêng ko\ng an po a khế 6 kố nah.

Maluâ tiah mê, Đăi u\i Bùi Ngọc Đông xuân tối dêi tơná cho mơngế kuăn dêi pơlê:

‘’Vâi nho\ng o tung tôh rơtế kâ, rơtê ối, rêm hâi, rêm chơ lăm trâm mâ, tí tăng ‘nâi ple\ng tơdroăng púi vâ, vâ ‘nâi hiâm tuăn dêi rêm ngế. Ing mê, á kum kuăn pơlê hlê [ă loi kơ á. A veăng vâ môi tuăn tu\m tơdroăng. Á kố, a cho mơngế kuăn dêi pơlê’’.

Pôa Nguyễn Đình Hải, Kăn hnê ngăn Chi [o# cheăm Hra, tơring ‘Mang Yang ăm ‘nâi, kơpong kuăn pơlê tiô khôp a hngêi khôp Hra hiăng vêh tơniăn nếo. Tơdrêng amê, ki chôu pâ má môi ‘na Đăi u\i Bùi Ngọc Đông, cheăng tung {ơrô PA90, Ko\ng an kong pơlê Gia Lai ing hiâm tuăn le\m têm, ôh tá pơkrip, pê cheăng tơdrăng le\m, pê tâi hnoăng cheăng tơná hlê xua vâ kring tơniăn Tơnêi têa hiăng pro chôu vế tung hiâm mơno dêi vâi krâ-nho\ng o [ă mâu kăn tơring, cheăm:

‘’Drêng troh a pơlê, mâu vâi ngin môi tiah kuăn pơlê akố, vâi krâ ngăn môi tiah vâi cháu, vâi muăn ki ối ku\n tung hngêi tơná, xah hêi [ă vâi há. Tối tơchoâm, vâi rêh ối môi tuăn, hmâ, kuăn pơlê hâk vâ. Hiâm mơno rơkong tơpui kâ dêi ngoh le\m, xua kuăn pơlê pêi cheăng kum kuăn pơlê.

Đảng [ă mau kăn khe\n kơdeăn hnoăng pêi cheăng dêi mâu ngoh cho kân k^n ‘nâng tung tơdroăng tơplâ xut tah tơdroăng khôp Hmoong a cheăm Hra’’ .

            Nguyễn Thảo chêh

Gương tơplôu [ă tơbleăng