Hơnăm 2002 nah, pôa Nguyễn Văn Kỳ, a thôn Yên Thành 1, cheăm Dak Nuê, tơring Lak xo 8,5 ha kong vâ rak ngăn. Tung tơdroăng ki xiâm dêi [ăng tơnêi ki tơdah xo, pôa hiăng pro kro ing kong [ă mâu hdrê loăng ki kơnía môi tiah loăng kía prăng, loăng sưa. Tung tơnêi tơníu kong, pôa pêt tơvât kơphế, loăng plâi kâ, plâi rơ-âu.

{ă túa pơkâ kố, sap ing mâu hdrê loăng ki pêt tơvât [ă kong hiăng pro ai pơxúa ăm tơdroăng ki pêi lo liăn lối 100 rơtuh rêm hơnăm, kum rơpo\ng pôa tơniăn ‘na liăn ngân.

‘’Xúa ing tơdroăng ki pơxúa dêi tơnêi kong kố mê rơpo\ng pêt kơphế hiăng châ krí xo, pêt loăng plâi kâ rêm hơnăm pêi lo tơ’nôm liăn ngân. Mơgêi rêm hơnăm ai to lâi ‘no hrê ăm kuăn ‘ne\ng hriâm, kơnôm ing tơnêi kố, nếo kâi păn roăng ăm kuăn ‘ne\ng lăm hriâm’’.

Dak Lak: Pêt loăng plâi [ă loăng kong ai pơxúa cheăng kâ

Pôa Nguyễn Hoài Dương, kăn pơkuâ Khu ngăn chiâk deăng [ă mơnhông mơdêk thôn pơlê kong pơlê Dak Lak tối ăm ‘nâi, pêi chiâk deăng krá tơniăn [ă túa ki mơdêk sinh hok tung kơdrum loăng môi tiah kơphế ki pro xâp rơngiâp, loăng ki pêt tơvât [ă loăng plâi kâ [ă hên ki ê châ kuăn pơlê tung kong pơlê pêt hên h^n tiô túa ki pơkâ ‘na pêi chiâk deăng tơku\m mê cho: kong ki chiâng xêh, hdrê loăng ton hơnăm, loăng kong, klâng, rơchoâ têa, pêi chiâk deăng, pêt loăng tơku\m tung kơdrum loăng pêt ton hơnăm môi tiah, loăng ton hơnăm, loăng kong, loăng plâi kâ, loăng nhâ, pro xúa tơ-[rê khât.

Hên rơpo\ng kuăn pơlê hiăng tơru\m [ă mâu ko\ng ti pêt kong tơdah xo pêt, rak ngăn [ă hiăng xúa mâu túa pơkâ pêt kong tơku\m, pơxiâm hiăng pro ai pơxúa ‘na kong prâi tơnêi tơníu [ă cheăng kâ. Laga, mâu túa pơkâ kố ối pro tá hâi teăm tu\m, tá hâi ai môi kơ koan lơ tíu cheăng ki lâi rak ngăn tâi tâng [ă mơjiâng mâu hlá mơ-éa ‘na pêt kong tơku\m tiô túa ki tu\m, ai troăng hơlâ. Malối cho tá hâi ai troăng hơlâ pơkâ ki nhên klâi ăm tơdroăng kố.

‘’Dak Lak hiăng pêi pro a mâu tíu la tơdroăng kố kal châ tơku\m, pơkâ troăng hơlâ. Malối, kal chiâng mâu hlá mơ-éa tơtro luât dêi tơnêi têa vâ mâu kong pơlê môi tuăn tối tơbleăng pêi pro, ai troăng hơlâ luât tơtro môi tiah mê ‘nôi nếo ai tơdroăng ki po rơdâ tung la ngiâ vâ kuăn pơlê ai rôh tơdah xo la xuân tơku\m mơjiâng pro la xuân ai kơxo# liăn pêi lo sap ing kong vâ pơkâ tơleăng tơdroăng rêh ối [ă veăng kum rak vế kong tro tâ’’.

Rơtế amê, tơdroăng ki klâ pơla pêt kong [ă pêi chiâk deăng chiâng 2 tíu hiăng pro kuăn pơlê pêi chiâk deăng tơku\m trâm tơdroăng ki ôh tá ai ‘na troăng hơlâ pơkâ ăm kơvâ cheăng kố. Kố xuân cho mâu tơdroăng ki pá pro túa pơkâ pêi chiâk deăng, pêt kong tơku\m ôh tá mơdêk châ tơdroăng ki hiăng ai hlâu ‘na kơxo# liăn.

Tiô pôa Nguyễn Tiến Định, kăn pơkuâ troăng hơlâ [ă tơdroăng cheăng tung la ngiâ mơnhông mơdêk pêi chiâk deăng thôn pơlê, ối tung khu xiâm ngăn chiâk deăng [ă mơnhông mơdêk thôn pơlê, môi tơdroăng ki khât cho tung tâi tâng mâu troăng hơlâ pơkâ, tơdroăng cheăng la ngiâ ‘na mơnhông mơdêk pêi chiâk deăng pơrá ai troăng hơlâ pơkâ troăng, pêt, mơjiâng pro mâu kơpong ki pêt tơku\m, túa pơkâ kân tơtro [ă tơdroăng ki uâ pơliê.

Tung mê, troăng hơlâ ‘na pêt kong ai troăng rak vế kong ‘na kơdroh iâ mâu kơxo# liăn sap ing kong. Xua mê, hiăng pro ai mâu tơdroăng ki ôh tá tơniăn ‘na troăng hơlâ [ă tơdroăng khu pêi chiâk deăng pêt kong tơtro.

‘’Pák^ng tơdroăng ki tá hâi ai troăng hơlâ to\ng kum ăm tơdroăng ki pêi chiâk deăng, pêt kong tơku\m mê nôkố mâu troăng hơlâ ki ai tơdjâk troh pêi chiâk deăng pêt kong mê athế kơdroh. Pơtih troăng hơlâ to\ng kum tơdroăng ki pơkâ tíu mê nôkố tơdroăng pơkâ kơxo# 27 dêi Khu xiâm ngăn ‘na chiâk deăng nếo pơkâ ‘na pro tíu ki pêt kong [ă tíu ki pêi chiâk deăng, pêt tơmeăm, păn mơnăn, la [ă mâu tíu pơkâ tá pêt kong tơku\m mê tá hâi ai môi tơdroăng pơkâ krê nhên ki lâi ôh ăm gá. Xua mê, troăng hơlâ to\ng kum ăm pêi chiâk deăng pêt kong tơku\m nôkố pá vâ tối tơbleăng’’.

Ki khât a Dak Lak ăm hlo, vâ kum mơdêk châ tơ-[rê tơdroăng ki xúa troăng hơlâ tơtro, má môi cho ‘na ăm mung liăn. Tơdrêng amê hnối mơdêk hnoăng cheăng pêt kong ‘na mơjiâng túa pơkâ, to\ng kum kih thuât, hơ’lêh tâi tâng túa pơkâ kơnía ‘na pêi chiâk deăng tơku\m sap ing to\ng kum hdrê pêt ăm kuăn pơlê troh uâ pơliê klêi kơ’nâi xo, mơjiâng hlá mơ-éa pêi chiâk deăng tơku\m tung lâp tơnêi, tơtro [ă tơrêm kơpong [ă hên ki ê.

Tiô Tie#n sih Võ Hùng, kăn pơkuâ môn Lâm sinh, Kơvâ Pêi chiâk deăng pêt kong, Hngêi trung Đăi hok Tây Nguyên, athế ai troăng hơlâ pơkâ tơtro, [ă mơdêk châ hnoăng cheăng hbrâ rơnáu dêi kuăn pơlê pêi chiâk deăng, mơdêk tơdroăng ki pêi chiâk deăng pêt kong tơku\m.

‘’A kố hnoăng cheăng dêi kuăn pơlê pêi chiâk deăng cho kal khât, vâi cho khu ngế ki [e#ng [eăn, pôu râng dêi hnoăng cheăng [ă vâi đi đo ai tuăn tơmiât pêi tiah lâi vâ hơ’lêh hdrê pêt, mơnăn păn vâ vâi pro ai pơxúa ‘na cheăng kâ a 1 tíu [ăng tơnêi. La tơdroăng ki u ối cho tíu ki tê, yă tê môi tiah lâi ăm troăng hơlâ xúa tơnêi [ă malối cho tơdroăng ki mung liăn kơjo mê cho tơdroăng ki kal châ tơdroăng ki to\ng kum dêi mâu kơ koan ki ai tơdjâk troh tơnêi têa vâ pêi pro tơdroăng pơkâ kố’’.

Pêi chiâk deăng [ă pêt kong a Tây Nguyên, hên hơnăm kố mơnhông mơdêk tung tơdroăng ki ôh tá tơdâng tơ’mô, mê chiâng tơdjâk troh tơdroăng ki kong prâi tơnêi tíu kơdroh hên. Pêi chiâk deăng tơku\m, pơtê tơdroăng ki ôh tá tơdâng tơ’mô dêi kơvâ kố dế kal pêi pro tơdrêng, môi tiah pôa Nguyễn Xuân Phúc, Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh tối nhên a Hneăng hôp lâp tơnêi têa ‘na troăng hơlâ pro tơniăn kuăn pơlê lăm rêh ối hmâng vâ [ă xúa mâu tơnêi dêi mâu tíu pêt kong cho khu mơdró kâ, mơ’nui hơnăm 2018.

Tiô Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa, tâng pêi pro tro tơdroăng ki pêi chiâk deăng pêt kong tơku\m, bu tung 10 hơnăm, Dak Lak tối krê, Tây Nguyên tối tơdjuôm kô klêi 90% tơdroăng pơkâ ‘na ki xâp rơngiâp dêi kong. Laga, vâ pêi châ tơdroăng kố, Tơnêi têa kal séa ngăn, pêi klêi troăng hơlâ, mơhnhôk khu mơdró kâ [ă kuăn pơlê rơtế veăng, malối cho mâu pơlê pơla ki rêh ối a chê kong.

Hương Lý chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng