Kơdrum rơdâ lối 1 rơpâu met karê dêi ngoh Nguyễn Văn Cảnh, kot mâ hơnăm 1982 a bêng Khánh Xuân, pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuôt, kong pơlê Dak Lak ai lối 700 hdrê reăng tu\m túa. {ă ngoh Cảnh, ki hâk vâ [ă mâu reăng ôh ti xê ‘’ngăn reăng, châ hrik ki xú ho\m dêi reăng’’ pák^ng mê ối athế châ hlo tơdroăng ki le\m tung dế dêi xiâm loăng tung plâ rak ngăn, châ hlo tơ’nôm hdrê reăng ki nếo.

Ngoh hơ’muăn, hơnăm 2012, tung môi xôh lăm pêi dêi hnoăng cheăng a tơring Ea Hleo, Dak Lak, ngoh kơdrâ châ hlo môi hdrê reăng r^ng ki tơviah. Rơhêng vâ ‘nâi, ngoh xo túa ki mê vêh rak ngăn tơkôm hâi gá tơpo reăng, klêi kơ’nâi mê kơnôm mâu khu ki hriăn ngăn ki xiâm dêi kơvâ cheăng kố a kong têa ê tơpui leăng, tăng ‘nâi. 3 hơnăm kơ’nâi, hdrê reăng r^ng ki nếo ai inâi Lưỡi Tóc Cảnh (inâi khoa hok cho Trichoglottis canhii) tơtro [ă inâi ngoh châ tơbleăng rôh ki apoăng tăng hlo a Việt Nam.

Sap ing mê troh nôkố, ngoh hiăng tơbleăng lối, pá kơdâm 10 hdrê reăng r^ng ki nếo, veăng kum tơ’nôm tung tơdroăng ki tí tăng tơku\m reăng r^ng kong a Việt Nam. Nôkố, ngoh Nguyễn Văn Cảnh dế tơmiât vâ mơ’no kơxop hlá mơéa hriăn trâu hngế tâ ‘na reăng r^ng vâ veăng kum tơ’nôm tung mâu kơxop hlá mơéa ăm mâu ngế ki hâk vâ [ă reăng r^ng tung tơnêi têa.

‘’La ngiâ kố ah, á kô tơru\m [ă mâu khu ki ai tuăn hiâm veăng kum [ă Khu ki rak vế reăng r^ng  kong kô mơ-eăm pro kơxop hlá mơéa ‘na inâi reăng r^ng a Tây Nguyên dâng 4 kơxop [ă 800 túa reăng r^ng dêi Tây Nguyên. {ă ai môi tơdroăng ki tơmiât gá chía xơpá tâ mê cho mơ-eăm pro chiâng môi kơpong rak vế tơdroăng ki khât ‘na reăng r^ng [ă mâu hdrê reăng dêi Việt Nam. Kơpong rak vế mê môi tiah môi kơdrum kuăn kiâ vâ ăm sinh viên lơ mâu ngế ki hriăn ngăn, [ă luâ tâ mê nếo, cho mâu vâi pú mơni kô troh ngăn [ă ‘nâi mê cho reăng r^ng, gá môi tiah lâi’’.

Xuân sap ing tơdroăng ki hâk vâ [ă reăng rí, pôa Đỗ Tuấn Hưng, a pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak hiăng mơdoh vâ chê 15 hơnăm tơmiât ‘măn tung tuăn, ‘no lối 2 rơtal liăn vâ mơjiâng pro môi kơpong ki rak vế reăng r^ng ki kân má môi a Việt Nam, tíu ki mê cho a kơpong ôm hyô kong kế, nhâ loăng Troh Bư, cheăm Ea ~uôl, tơring {uôn Đôn, kong pơlê Dak Lak.

Sap ing kơpong tơnêi chiâk ki lối 5 ha ki apoăng, pôa lôi 2ha vâ mâu hdrê loăng kong, nhâ loăng ki chiâng xêh, tí tăng tơku\m reăng r^ng kong vâ ăm gá krêa, hếo a xiâm loăng. Troh hơnăm 2013, pôa Hưng pơxiâm tơku\m po tíu ki rak vế reăng r^ng kong Troh Bư [ă 10 rơpâu kế ki ‘măn a xiâm loăng, tung mê, ai hên hdrê reăng r^ng ki kơnía a kơpong peăng tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên.

Klêi kơ’nâi lối 20 hơnăm mơ-eăm, kơhnâ ‘mâi mơnhông kong loăng ki chiâng xêh, kơdrum Troh Bư hiăng vêh ai nếo reăng r^ng kong [ă tíu kong kế nhâ loăng, tơdroăng ki pá vâ châ trâm hlo a mâu kơdrum reăng r^ng ki ê.

Pôa Lê Văn Hùng tối, tơmối troh hyô ngăn kơpong ki rak vế reăng r^ng Troh Bư, châ hmâng tơdroăng ki hơ’muăn tối ‘na tung pơla tí tăng tơku\m reăng r^ng dêi pôa Đỗ Tuấn Hưng tối:

‘’Á hâk tơngăm khât vâ túa tơmiât dêi ngế ki pơkuâ kơdrum reăng r^ng Troh Bư kố. Vâi ai môi túa tơmiât kơhnâ, nhên, xua mê ai túa tơmiât rơdêi tiah mê, vâi nếo kâi rak vế kơdrum reăng r^ng ki kố’’.

Klêi lối 4 hơnăm lôu péa kum ăm tơmối ôm hyô, hơnăm 2017, kơpong rak vế reăng r^ng Troh Bư kố châ Khu tơru\m Kỷ lục Việt Nam (Vietkings) mơnhên 3 tơdroăng ki xiâm dêi Việt Nam, tung mê ai kỷ lục ‘na ‘’Tơdroăng ki tí tăng tơku\m rak vế reăng r^ng kong ki chiâng xêh kân má môi Việt Nam’’. Kố cho tơdroăng ki sôk ro kân [ă cho ivá vâ pôa pơtối tung rôh rak vế reăng r^ng kong xuân môi tiah rak vế mâu tơdroăng ki kơnía ‘na khôi túa le\m tro khôi hmâ dêi hdroâng kuăn ngo Việt Nam.

Pôa Hưng tối, pôa dế pêi pro troh tơdroăng ki pêi klêi kơpong kơdrum chiâng ‘’Tíu ki pêt reăng r^ng’’ ‘’kơdrum reăng r^ng ai 500 hdrê’’, rế cho kơpong ki ôm hyô kong kế nhâ loăng kum tơdroăng ki hâk vâ lăm ôm hyô ngăn dêi tơmối, rế cho tíu ki tơhrâ dêi mâu ngế ki hâk vâ [ă reăng r^ng kong.

‘’Troh Bư dêi tơná á, gá hiăng cho môi kơpong kong, mê drêng reăng r^ng vêh ngi Troh Bư mê xuân môi tiah hiăng vêh ngi [ă kong ki chiâng xêh. Mâu xiâm reăng r^ng hiăng krêa ai rêi [ă chiâng drêh ngiât le\m tung kơdrum kố. Akố ki hên cho tơku\m a mâu hdrê reăng r^ng kong dêi Tây Nguyên [ă dêi kơpong Ea Súp, {uôn Đôn tíu ki kơdrum reăng á dế po a kố. Akố xuân mơhúa cho kong loăng {uôn Đôn, Ea Súp tơku\m hên hdrê reăng r^ng ki kơnía dêi Việt Nam môi tiah Nghinh Xuân, Long tu, Giả Hạc [ă thăm nếo ai mâu hdrê reăng ki le\m tơviah dêi kơpong Dak Lak môi tiah Hoàng Nhạn’’.

Sap ing tơdroăng ki hâk vâ [ă reăng r^ng, mâu ngế ki pêt, rak ngăn reăng r^ng a Dak Lak hiăng tí tăng, tơku\m [ă châ hlo tơ’nôm hên hdrê reăng r^ng ki kơnía git, veăng kum tung tơdroăng ki rak vế [ă hnối pro le\m mơnâ ăm tơdroăng ki tí tăng tơku\m reăng r^ng dêi Việt Nam. Vâi hiăng veăng kum pro chiâng mâu kơpong ki rak vế reăng r^ng kân má môi, kum ăm tơdroăng ki tí tăng ‘nâi, hriăn ngăn ‘na reăng r^ng châ tơ-[rê, tơ’lêi hlâu tâ’’.

H’Xíu H’Mok chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng