Hơnăm 2010, xua lối re\ng tơmâng loi tiô khu ‘mêi pơlông, ngoh Phơi, kuăn ngo Bơhnéa, ối a pơlê Kdung, cheăm Hra, tơring ‘Mang Yang, kong pơlê Gia Lai rơtế [ă môi khu tung pơlê kơtâu hmuâ tung kong, tơku\m pro tơdroăng vâ pro tơ’nhiê khu kăn pơkuâ. La tung pơla mê, ngoh Phơi hlê ‘nâi dêi tơná [ă kuăn pơlê tro hêak pơloi mê ngoh hiăng hdâ vêh lo tơbleăng tối dêi tơná a ngiâ mâu kăn [ă kuăn pơlê. A cheăm kố, Phơi châ mâu ko\ng an kring vế tơniăn dêi {ơrô kring vế tơniăn kuăn ngo PA90, cheăng tung Ko\ng an kong pơlê Gia Lai tối nhên ‘na ki khât dêi tơdroăng khôp Hmong, hlối kum ăm ngoh hriâm cheăng mơjiâng pro hngêi trăng vâ mơnhông cheăng kâ. Tơmiât troh mâu khế hơnăm hyông troăng, ngoh Phơi tối ăm ‘nâi:

‘’A hiăng hrméa xua hdrối nah hiăng prôk oh tá tro troăng. Drêng vêh, a hlo kuăn pơlê tung pơlê pêi cheăng châ tơ-[rê, kơdrâi kuăn á  xuân ối pá puât. Drêng vêh a châ mâu kăn cheăm tơring, mâu vâi ngoh ko\ng an tung PA90 [ă mâu ko\ng an tơring hnê tối nhên, kum tơ’lêi hlâu vâ á pôi tá kơxiâp kơmêi kơ kuăn pơlê. Nôkố vêh troh a pơlê, a pêi cheăng veăng meăn hngêi trăng, vâ tăng liăn mơnhông cheăng kâ, rêh ối vâ tơniăn ăm dêi rơpo\ng hngêi’’.  

Pơlê Kret Krot [ă pơlê Kdung hdrối nah kro mơdro\ng má môi tung cheăm Hra, tơring ‘Mang Yang. La sap ing ai khu hnê tơdroăng khôp Hmong troh tung pơlê, hnê kuăn pơlê tơmiât pro tơdroăng ki ‘mêi, oh tá tro, mê châ chât ngế oh tá vâ tơmâng ‘na tơdroăng pêi cheăng, lăm ối tung kong, hên rơpo\ng chiâng trâm pá puât. Hơnăm 2012, khu lăm pêi cheăng a tơring Đăk Đoa, ‘Mang Yang dêi {ơrô kring vế tơniăn Kuăn ngo (PA90) troh a pơlê cheăm, rơtế kâ, rơtế rêh ối [ă hlối hriâm tơpui nâl kuăn pơlê. Khu pêi cheăng kố hiăng tối nhên ’na tuăn tơmiêt vâ pro tơklâ dêi khu ‘mêi, tơdroăng ki oh tá tro dêi dêi khôp Hmong. Pôa Uớt, krâ pơlê Kdung, cheăm Hra tối ăm ‘nâi, hên hơnăm kố, kơnôm ai mâu lêng (PA90), mâu pơlê ôh tá ai tơ’nôm xếo rơpo\ng tiô khôp Hmong, kơxo# mâu ngế kơtâu hmuâ hiăng kơdroh, tơdroăng kring vế tung pơlê hiăng tơniăn:

‘’Khôp Hmong pro ai tơdroăng pơrah tơklâ dêi rơpó chiâng ôh tá tơru\m môi tuăn, tơdroăng pêi chiâk deăng rế kơdroh. Lôi dêi hngêi trăng, kơdrâi kuăn ối a hngêi, ti lâi vâ kâi pêi cheăng kâ. Khu kring gak tơniăn PA90 hiăng kum kuăn pơlê, ăm kuăn pơlê pơkeăng, mâu tơmeăm khoăng, hmân ếo xâp, krếo mâu ki ối tung kong vêh a hngêi pêi cheăng [ă dêi on veăng rơpo\ng hngêi, hnê tối ăm kuăn pơlê pêi cheăng kơhnâ, pôi ta tiô khôp Hmong. Nôkố, tơdroăng kring vế kuăn pơlê hiăng hlo tơniăn’’.

Đăi u\i Bùi Ngọc Đông, Kăn pho\ khu pêi cheăng tung tơring Đăk Đoa, tơring ‘Mang Yang, {ơrô kring vế tơniăn kuăn ngo PA90, Ko\ng an kong pơlê Gia Lai ăm ‘nâi, nôkố, khu kố ai 13 ngế troh lăm pêi cheăng hlối ối a tung cheăm Hra plâ hâi măng. Mâu hơnăm hiăng luâ, tơdrêng [ă hên tơdroăng cheăng tơvâ tơvân, mâu lêng [ă Ko\ng an PA90 ối tí tăng ‘nâi ple\ng, khôi túa tơlá, vâ ‘nâi tơdroăng tơmiât, púi vâ dêi kuăn pơlê, ing mê vâ pro ăm kuăn pơlê loi nhoăm kơ mâu lêng kring tơniăn.

‘’Tơdroăng kal ki khât a kố, kuăn pơlê tro pro xôi xua hlê ple\ng dêi kuăn pơlê hâi teăm tro, hâi teăm tu\m. Vâi krâ nho\ng o tung khu ko\ng an rơtế kâ, rơtế ối, rêm hâi, rêm chô trâm tơpui tơno, tí tăng ‘nâi ple\ng kuăn pơlê, tăng êng vâ ‘nâi tơdroăng kuăn pơlê púi vâ, vâ ‘nâi tuăn tơmiât dêi rêm ngế. Pak^ng tơdroăng cheăng pêi dêi ko\ng an, vâi ngoh, o đi đo tơmâng pro ti lâi vâ hnê ăm kuăn pơlê ‘nâi ple\ng, ti lâi lơ prôk troăng ki ôh tá tro mê. A kố pin cho kuăn dêi pơlê’’.

{ă tơdroăng mơ-eăm veăng ối tung pơlê, rơkê ple\ng ‘na tơdroăng cheăng, mâu lêng kring vế Kuăn ngo, Ko\ng an kong pơlê Gia Lai hiăng châ tah lôi tơdroăng khôp Hmong, kum kuăn pơlê hlê ple\ng nhên tơdroăng ki khu ‘mêi hriăn vâ xúa ‘na tơdroăng khôp vâ pro tơ’nhê Đảng [ă Tơnêi têa. Nôkố, cheăm Hra hiăng vêh tơniăn le\m dêi pơlê tiô khôp Pâ Xeăng tiah hdrối nah. Kuăn pơlê kơhnâ pêi cheăng, mơnhông cheăng kâ dêi rơpo\ng hngêi, mơjiâng tơdroăng rêh ối mơhno túa le\m tro. Pak^ng mê mơdêk hnoăng cheăng, tơru\m [ă khu lêng veăng kring vế tơniăn veăng tơplâ, mơdât mâu tơdroăng ki hnê khôp hmâng vâ, kring tơniăn pơlê cheăm.

Nguyễn Thảo chêh

Gương tơplôu [ă tơbleăng