Rơpo\ng pôa Rah Lan Bak, ối a pơlê Weh, cheăm Hà Bầu, tơring Đak Đoa, pêt kơphế a tơnêi kơdrum lối 1 ha. Xua pêt hdrê kơphế vo#i ki ton, ôh tá ai plâi, plâi ku\n, mê ôh tá riân kơxo# liăn ‘no hrê rêm hơnăm pôa bu châ xo lối chât rơtuh liăn tê. Hlo hên vâi krâ nho\ng o tơru\m pêt mơjiâng [ă rơpo\ng mâu ngế Xuăn pơrá ai châ liăn tơkâ hên, pôa Bak khên tưnôu kơnôm khu pơkuâ cheăm mơnhên, k^ hlá mơéa tơru\m 20 hơnăm [ă rơpo\ng Nguyễn Văn Hà, a thôn 5, cheăm ‘Mang Yang vâ châ to\ng kum phon rơvât, hdrê [ă tơ’lêi hlâu hriâm [ối kih thua#t pêt. Bu klêi kơ’nâi 3 hơnăm, kơdrum kơphế ki hiăng krâ dêi rơpo\ng pôa Bak hiăng châ teăng pêt 800 xiâm tiu drêh ngiât le\m, mơni kô châ 1 ta#n plâi tung rôh ki krí xo apoăng, pôa Bak sôk ro tối:

‘’Hdrối nah, rơpo\ng á pêt kơphế gá pêi lo iâ liăn, mê á tơru\m tơru\m [ă o Hà to\ng kum hdrê, xiâm tiu, phon rơvât. Sap ing pêi tơdjuôm [ă o Hà mê pêo lo liăn hên tâ, gá chía niân tâ. Nah, á pêt kơphế mê ôh tá ai klâi, rơpo\ng á rế hía rế xơpá. Drêng tơkêa pêt tiu rế hía rế hlo mơnhông tơtê, hơnăm la ngiâ á tơngah kô pêi lo hên tâ nếo vâ ai ivá pêi, hơnăm kố rí xo cha 1 ta#n tiu, hơnăm la ngiâ tơngah kô châ 3 ta#n tiu’’.

Rơtế [ă ngế ki tơru\m cheăng, rơpo\ng pôa Bak – Hà, a cheăm Hà Bầu nôkố hiăng ai 28 rơpo\ng ki ê dế tơru\m pêt [ă dêi rơpó [ă lối chât ha hdrê loăng pêt.

Rơ Lan Bak rơpo\ng pêi cheăng tơru\m

Tiah mê, ki hên mâu rơpo\ng hdroâng kuăn ngo ai tơnêi mê hmâ ôh tá ai liăn, ôh tá rơkê ple\ng ‘na kih thua#t pêt, rak ngăn. {ă rơpo\ng ngế Xuăn ai tâi tâng mâu tơdroăng ki mê, la ôh tá ai tơnêi.

 Drêng tơru\m [ă dêi rơpó, mâu rơpo\ng kô k^ [ă dêi rơpó hlá mơéa tơkêa xing xoăng hnoăng cheăng, liăn tơkâ dêi tơrêm pâ tiô tơdroăng séa ngăn, mơnhên dêi khu pơkuâ cheăm. Mơhé, nếo châ tối tơbleăng to lâi hơnăm kố, la ki hên mâu rơpo\ng hdroâng kuăn ngo pơrá pêi lo liăn tơniăn. Rơtế [ă mê, rơpo\ng Xuăn xuân ôh tá lăm mung tơnêi mê xuân ai liăn pêi lo. Ngoh Nguyễn Tấn Long, ối a cheăm Hà Bầu ăm ‘nâi, kơnôm ing tơdroăng ki tơru\m cheăng [ă rơpo\ng hdroâng kuăn ngo, rêm hơnăm ngoh pêi lo tơ’nôm lối chât rơtuh liăn:

Ngoh Long rơpo\ng pêi cheăng tơru\m

‘’Hdrối nah, kơdrum kố cho tơnêi chúa lôi tê kơtê, tơnêi kong. Mê kơ’nâi kố, á hlo chúa lôi tiah mê gá mơhrê khât mê á pâ tơru\m [ă tăm drêng ko ‘nhiê pêt hdrê loăng ton hơnăm cho kơphế vâ pro tơdroăng cheăng kâ mơnhông mơdêk pơla péa rơpo\ng. Klêi kơ’nâi pêi mê xuân kơnôm tơring [ă tơnêi têa to\ng kum kơxo# liăn vâ ‘no cheăng ăm hdrê loăng xông kân, rêm hơnăm krí xo châ 100 rơtuh, ôh tá riân hnoăng cheăng rak ngăn, liăn ngân ‘no hrê, mê ối châ ăm tăm lối 30 rơtuh liăn’’.

Ai môi tơdroăng ki khât a Gia Lai mê cho, vâi krâ nho\ng o hdroâng kuăn ngo ai hên tơnêi pêi kâ, laga, tơdroăng ki pêt, rak ngăn tá hâi rơkê ple\ng. Sap ing tơdroăng ki ôh tá ai liăn, tơdroăng ki pêt ôh tá châ tơ-[rê, ai môi tơdroăng ki ăm mung tơnêi ki ton hơnăm lơ tê [ă yă rơpâ. Tơdroăng kố pro chiâng ai hên rơpo\ng hiăng athế lăm pêi cheăng mung a tơnêi ton dêi tơná. A tơring Đak Đoa, riân troh mơ’nui hơnăm 2015, hiăng ai lối 400 ha tơnêi pêi chiâk pêi deăng dêi mâu kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo a tơring kố hiăng tê ăm ngế ki ê.

Xua mê, túa pơkâ tơru\m cheăng pơla rơpo\ng a cheăm Hà Bầu ôh ti xê kum pơxúa ai hên kơxo# liăn mê ối cho rôh apoăng hbrâ mơdât tơdroăng ki tê tơnêi pêi cheăng kâ a mâu pơlê. Sap ing tơdroăng ki châ pơxúa mê, pôa Nguyễn Hữu Thọ, kăn pơkuâ ngăn Đảng tơring Đak Đoa loi tơngah, túa pơkâ kố kô kum mơjiâng mâu tíu kân rơdâ, mâu tơkêa tơru\m pêi chiâk pêi deăng tung la ngiâ.

‘’Ngin hiăng mơhnhôk túa pơkâ kố vâ pro tiah lâi mơdêk châ tơ-[rê tơdroăng ki pêi tơnêi dêi mâu hdroâng kuăn ngo [ă kum cho hnoăng cheăng mơdêk cheăng kâ, xut tah hrâ mơnguâ kơtiê xơpá tối tơdjuôm a kơpong hdroâng kuăn ngo. Ngin hlo túa pơkâ kố ối ai môi tơdroăng ki tơ’lêi hlâu nếo cho pơtối mơhnhôk hên rơpo\ng tơru\m [ă dêi rơpó vâ pro tíu kana rơdâ [ă pêi pro troh tơdroăng ki mơjiâng tơru\m pêi chiâk pêi deăng tiô túa ki nếo a kơpong thôn pơlê tung kơpong hdroâng kuăn ngo’’.

Sap ing tơdroăng ki châ tơ-[rê kố, túa pơkâ tơru\m rơpo\ng Xuăn [ă hdroâng kuăn ngo a tơring Đak Đoa, kong pơlê Gia Lai ôh  ti xê kum rơpo\ng kơtiê mơnhông mơdêk cheăng kâ, mê ối kơdroh tơdroăng ki tê tơnêi, mê nếo ối pro tơniăn tung cheăng kâ, kum xut tah hrâ mơnguâ, kơtiê xơpá a tơring, cheăm.

Nguyễn Thảo chêh

Katarina Nga tơplôu