VOV4.Sêdang - Hơ’lêh hyôh kong prâi chiâng tô mơdrăng [ă tơdroăng ki hơ’lêh hmâng to lo vâ, drêng tô lo mêi, drêng mêi lo tô chiâng tơdjâk kân troh tơdroăng pêi chiâk deăng a kơpong Tây Nguyên: Hơnăm nah, kong tô mơdrăng ó khât pơla rơnó mêi hngê; Hơnăm kố, kong mêi rơjik ton hâi tung pơla rơnó tô. Tơdroăng ki hơ’lêh hmâng to lo vâ kố hiăng pro tơdjâk kân ó troh tơdroăng pêi chiâk pêi deăng.
Kuăn pơlê pêi pêt kế tơmeăm, môi tiah kơphế, tiu, [ơr, sầu riêng [ă mâu hdrê loăng plâi ki ê tơkôm to tơdroăng mơhúa. Kơdrum deăng tiu, sầu riêng dế drêh ngiât kơdrâ chiâng tro tâ oâ hdrong, tâ pơreăng [ă răng hlâ hên h^n; tâi tâng mâu kơdrum [ơr, chiâk loăng hôt nếo tơhnhâ reăng hiăng trâm kong mêi ton hâi pro ôh tá chiâng kơ’muăn plâi.
Drêng ai tơdroăng ki tro lu\p mê rế hía rế ó tung pêi chiâk deăng, khu kăn pơkuâ [ă mâu râ, kơvâ cheăng ai pêi pro ki klâi vâ ai troăng hơlâ ki pơkâ cheăng ăm i tơtro?
Khu chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam kơpong Tây Nguyên ai chêh tối ‘na khu [ai kố ‘’Hơ’lêh hyôh kong prâi a Tây Nguyên: Mơngế pêi chiâk tô tuăn’’.
Hyôh kong prâi hơ’lêh hiăng hlo sap apoăng hơnăm kố, tung mê, ai roh ki kong mêi ton tung rơnó tô a Tây Nguyên. Kong mêi hiăng pro tơ’nhê hên mâu tơmeăm pêt, malối [ă mâu hdrê loăng ki xiâm, môi tiah: Kơphế, tiu, loăng hôt, [ơr, sầu riêng [ă tâi tâng mâu hdrê loăng ki iâ hâi ki ê xuân tro tơdjâk.
Ki vâ mơhno ăm hlo nhên, mê ai lối rơpâu ha kơxái tiu a mâu tơring peăng hdroh dêi kong pơlê Dak Lak hiăng răng hlâ. Kơdrum tiu ki ai 700 xiâm dế tro rơnó krí xo plâi hiăng răng hlâ, ngoh Đào Xuân Hùng, ối a thôn 2A, cheăm Ea Ô, tơring Ea Kar mơjo dêi tiu:
‘’Tiu á hiăng răng hlâ châ 500 xiâm. Nôkố, kong tô thăm pro tiu hlâ rế hên. Mâu xiâm tiu ki ê hlá ga xuân hiăng prong, tr^ng, drêng hiăng tr^ng hlá, tiu kô hlâ. Sap ing hâi ai kong mêi, tro tâ oâ hdrong, rơpo\ng á hiăng ‘no liăn hên h^n rôe pơkeăng xôh a mâu xiâm tiu ki u ối, la xuân ôh tá rơhéa klâi’’.
Rơpo\ng nâ Nguyễn Thị Tâm ối a thôn 1, cheăm Ea Lai, tơirng MDrak hiăng tro lu\p châ rơtal liăn xua kơdrum tiu hiăng u\m, xua kong mêi ton, mê ôh tá tro rơnó.
Mêi tung rơnó tô mơdrăng pro tiu a Dak Lak hlâ hên h^n.
‘’Xua kong mêi hên mê tiu á hiăng u\m hlâ tâi tâng. Tâng vâ riân ki tro lu\p mê châ rơtal liăn, tâng la ngiâ ah châ mung tơ’nôm liăn, rơpo\ng á ôh tá pêt xếo tiu, kô pêt loăng plâi [ơr, sầu riêng lơ mâu hdrê loăng plâi kâ ki ê’’.
Nâ Tâm tối vâ hơ’lêh pêt mâu hdrê loăng plâi kâ, la nâ xuân ôh tá [e\ng ê, ing tơná mâu ngế ki pêt loăng plâi kâ a Tây Nguyên xuân hiăng tro lu\p xua kong mêi oh tá tro rơnó. Vâ tối kơdrum chiâk deăng plâi [ơr ai 3 ha dêi rơpo\ng ngoh Bành Việt Tùng ối a thôn 4, cheăm Ea Kpam; tơring }ư Mgar, kong pơlê Dak Lak, rêm hơnăm pêi châ 15 ta#nk, tê châ lối 1 rơtal liăn, la hơnăm kố ôh tá châ xo dêi plâi hí iâ:
‘’Môi tiah hơnăm nah, xua hyôh kong prâi tô téa, hơnăm kố kong re\ng mêi, la [ơr booth ga ôh tá kâi trâng [ă hyôh kong prâi hơ’lêh tơdrêng tiah mê. Dế tơhnhâ reăng kơdrâm trâm kong mêi pro reăng kô u\m tâi. Lâp tơring pơrá ai kong mêi apoăng rơnó mê, vâi krâ-nho\ng o ki pêi chiâk kố pơrá ôh tá châ xo dêi plâi [ơr’’.
Ôh tá xê to loăng plâi [ơr mê ai vâ chê 500 ha plâi sầu riêng a tơring Krông Pa], kong pơlê Dak Lak xuân ai tơdjâk troh roh ki kong mêi ôh tá tro rơnó kố, tung mê, hiăng ai lối 150 ha plâi [ơr hiăng u\m.
Lối 30 hơnăm pêt loăng plâi [ơr, kố cho roh ki apoăng hlo tơdroăng ki tơviah, pôa Hòang Viết Hiển a pơlê kân Phước An tô tuăn:
‘’Ki apoăng ga pro tr^ng hlá, răng hlá sap ing xơkối, klêi mê, u\m chu troh a xiâm, tơkâng ga răng hdrối, klêi mê troh a kông, troh a xiâm, tâng hiăng tro tiah mê, hlá răng tơruih tâi.
Roh apoăng hlo ai kơmeăn phythophthora lo tâ tú pro lối hr^ng ha plâi sầu riêng u\m hlâ.
To lâi hâi hdrối nah krếo mâu kih sư troh a chiâk deăng choi pơkeăng a xiâm tiu, xôh a hlá la xuân ôh tá hlo rơhéa ki klâi. Tâng vâ tối, tro lu\p hên ó ‘nâng. Kơdrum ki kố ai 76 xiâm, hơnăm nah châ krí xo dêi 40 ta#n plâi, châ xo lối 1 rơtal liăn’’.
Loăng hôt cho loăng ki kâi trâng drêng hyôh kong prâi hơ’lêh, la hơnăm kố tâi tâng kơpong Tây Nguyên [ă peăng mâ hâi lo pá Hdroh ôh tá châ krí xo dêi plâi hôt.
Kong pơlê Dak Nông ai lối 1 rơpâu 500 ha loăng hôt, châ krí xo dêi bu châ 1/3 tâng vâ ngăn [ă rơnó ki hdrối. Khoh chiâng tiah mê, tung rơnó tô, loăng hôt dế tơhnhâ reăng mê trâm kong mêi, pro loăng ôh tá chiâng kơ’muăn plâi.
A 3 tơring peăng pá hdroh dêi kong pơlê Lâm Đồng, tâng măng tri trôu xuân lo hên, klêi mê, pơreăng kâ chếo hlâ, pro lối rơpâu ha loăng hôt tro khăng răng, pro lu\p dâng 850 rơtal liăn.
Roh apoăng hlo ai kơmeăn phythophthora lo tâ tú pro lối hr^ng ha plâi sầu riêng u\m hlâ.
Ngăn dêi kơdrum loăng hôt 3 ha ki hiăng hlâ, jâ Lê Thị Kim Lan, ối a pơlê Madagoui, tơring Dạ Huoai khéa hơ’nêng tối:
‘’Á hiăng ‘no liăn hên h^n, po văng, rak ngăn dêi kơdrum loăng krúa le\m, tối tơchuâm rak ngăn dêi krâu khât, tơngah lơ ôh tá tro oâ hdrong, pơreăng kâ ‘nhê. Á hiăng pêi tiah mê, la xuân ôh ti ‘nâi xua tro tâ pơreăng lơ xua kong prâi, pro loăng hôt á hlâ tâi. Nốkố, mâu xiâm loăng hôt á hiăng hlâ tâi tâng’’.
Tối ki klâi tíu ki hơngế, a pơlê kong kơdrâm Đà lạt, cho kơpong ki ai hyôh kong prâi rơngiâp má môi vâ pêt kơchâi, reăng, pôm, plâi, tung mâu hơnăm achê pơla kố hlo ai đi đo hyôh kong prâi ki hơ’lêh hmâng to lo vâ.
Châ ô eăng tối cho kơpong ki rơngiâp, hngíu le\m plâ hơnăm, la Đà Lạt nôkố kong tô ai drêng ‘nâ tâk troh a 27 đo# C.
Mêi prí, têa rơlêa pro oâ hdrong, pơreăng kâ ‘nhê a loăng pêt. Pôa Lê Quốc Dũng ối a bêng 7, pơlê kong kơdrâm Đà Lạt tối ăm ‘nâi:
Hên kơdrum deăng plâi [ơr lu\p dêi lối rơtal liăn xua mêi a rơnó tô mơdrăng pro loăng ôh tá ai plâi.
‘’Á ối a Đà Lạt hiăng luâ 40 hơnăm hlo tơdroăng ki hơ’lêh ‘na hyôh kong prâi akố tơviah ‘nâng, ing mê, tơdjâk hên ‘nâng ăm tơdroăng pêi chiâk pêi deăng. Drêng mot a rơnó mê hngê ga mêi ton ‘nâng, drêng troh rơnó tô xuân tô mơdrăng khăng khoăng pá kâi tối.
Khế 6 kố, Đà Lạt tô ti ai phá ki klâi kơpong ki tô mơdrăng khăng khoăng rêm hơnăm, hên rơpo\ng hngêi athế xúa kế pê hyôh.
Ai mâu khế tung hơnăm athế tăng têa vâ tôh dêi mâu kơchâi, la drêng hiăng ai têa tôh kơdrâ ai kong mêi kân, mêi prí pro tơ’nhê tâi tâng kơdrum kơchâi, plâi, pôm.
Klêi mê, ối hlo mâu oâ hdrong, pơreăng ki tơviah, ai tá kơmeăn kâ ‘nhê plâi, kơchâi, reăng. Mâu ngế ki hriăn cheăng khoa hok tối mê cho xua kong prâi hơ’lêh’’.
Quốc Học chêh
Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng
{ai má 2 po ngăn drăng kố:
Viết bình luận