73 hơnăm hiăng tơkâ luâ, la tung tuăn hiâm pôa Hoàng Ngọc, a pơlê Tân Lập, cheăm Tân Trào, Tuyên Quang xuân ối chôu pâ tung tuăn hiâm hâi lơ 21/5/1945. Mê cho hâi Pôa Hồ hiăng lo ing Cao Bằng vêh ngi Tuyên Quang vâ hnê mơhno tơdroăng cheăng kăch măng lâp tơnêi têa. Vâi hiăng rah xo cheăm Tân Trào, tơring Sơn Dương pro pơlê kong xiâm Kơpong tơleăng le\m, đông kăch măng. Tung tuăn hiâm dêi ngế ku\n drêng mê nah dế 10 hơnăm, mâu kăn [o# troh a veăng hôp a hneăng hôp Quốc dân Đăi ho#i hiăng ối a hngêi [ă ai mâu rơpo\ng ki ê.

Tung pơla Hneăng hôp dế châ tơku\m po, môi khu kăn teăng mâ ăm kuăn pơlê Tân Trào hiăng troh koh hmât, phiu ro hneăng hôp [ă pôa Hoàng Ngọc hiăng sôk ro ai mâ tung khu mâu pho#m vâ xông kân. Pôa tối:

‘’Ngin a kố cho hdroâng kuăn ngo Tày, tơkâ luâ rơxông xâ tơbriât pơkuâ hlo tơpá khât. Klêi kơ’nâi kăch măng troh, châ Đảng, Pôa Hồ hnê hriâm tuăn hiâm kăch măng mê tâi tâng kuăn pơlê mâu hdroâng kuăn ngon ngin phiu ro khât. Tâi tâng tơku\m tung tơdroăng ki to\ng kum kăch măng. Ai tơdroăng klâi pơrá mơ’no to\ng kum [ă pro kăch măng. Pôa Hồ tối môi tiah lâi, kăn [o# kăch măng tối môi tiah lâi ngin pơrá pêi tiô môi tiah mê’’.

{ă môi hiâm mơno loi tơngah [ă tiô Đảng, kuăn pơlê Tân Trào, kong ngo Tân Trào hiăng păn roăng, rak ngăn, kơtoâ pơkí, to\ng kum ăm kăch măng, rak vế tơniăn ăm Đảng, ăm Pôa Hồ, ăm kăch măng tung mâu hâi ki pơxiâm tơplâ xa nah. Tíu kố cho tíu xiâm hnê mơhno Tơdroăng tơplâ châ [lêi trâng pơkuâ tung lâp tơnêi têa, veăng kum hnoăng cheăng kal khât tung [lêi trâng dêi rôh Kăch măng khế 8 khên tơnôu dêi hdroâng kuăn ngo. Yăo sư, Tie#n sih Mạch Quang Thắng, Học viện Chính trị Hồ Chí Minh tối rơdêi, vâ prôk troh Kăch măng khế 8, Đảng pin hiăng ai tơdroăng ki hbrâ rơnáu nhên tung plâ 15 hơnăm:

‘’Ngin hiăng hbrâ nhên khât, hbrâ rơnáu tâi tâng troăng hơlâ, tơdroăng ki ai mâ dêi Đảng hơnăm 1930, dêi tâi tâng hneăng hriâm 1930 – 1931, hbrâ ăm Kăch măng Xô Viết – Nghệ Tĩnh, hbrâ ăm tơdroăng ki ‘mâi mơnhông 1931-1935, hbrâ ăm tâi tâng tơdroăng 1936 – 1939 [ă malối cho 1939 – 1945. Hbrâ ăm rôh xo tơdroăng, ‘nâi nhên tơdroăng cheăng kăch măng, hbrâ ăm tơdroăng ki hơ’lêh hnê mơhno tơdroăng cheăng la ngiâ, hbrâ ăm mâu túa, tối tơbleăng tơdroăng, tơku\m ivá ó rơdêi hdroâng kuăn ngo, ivá kong têa ê. Mê cho tơdroăng ki hbrâ nhên’’.

Sap ing Tân Trào, pơkâ tơdroăng ki lăm plâ châ tối tơbleăng [ă châ tâi tâng kuăn pơlê môi tuăn pêi pro. Kơxo lơ 19/8, lối rơpâu ngế kuăn pơlê prôk troh a plông kân Hngêi hơdruê kân Hà Nội. Rôh mit-ting chiâng rôh tríu tơkêk kring vế mit-ting Phủ Khâm sai Bắc Kỳ, đông lêng bảo an [ă mâu tíu cheăng dêi chin phuh ki ôh tá hlê ple\ng. Hdró ăm tơdroăng ton nah dêi rôh pơxiâm plâ Kăch măng Khế 8.

Châ [lêi trâng dêi Kăch măng Khế 8 hiăng pro ăm [ai hriâm ki kơnía git, malối cho [ai hriâm ‘na xo tuăn hiâm kuăn pơlê pro xiâm, mơjiâng [ă mơdêk kho#i tơru\m hdroâng kuăn ngo. Khu tơru\m tâi tâng kuăn pơlê, ki xiâm cho khu tơru\m ko\ng nhân-kuăn pơlê pêi chiâk deăng-khu ki rơkê ple\ng, tung tung tơdroăng ki ai pơxúa, tơdroăng ki rơhêng vâ, tơdroăng ki loi tơngah dêi kuăn pơlê vâ tơru\m, tơku\m vâi mơ-eăm tơplâ ‘’xo ivá pin tơleăng le\m ăm pin’’.

Tie#n sih Nhị Lê, kăn xiâm pho\ rah chêh hlá tơbeăng Cộng sản tối rơdêi: Kăch măng Khế 8 hiăng pro chiâng môi tơdroăng kăch măng tung lâp lu tá hâi chói hlo [ă hên h^n khu lêng veăng, ôh tá pơrah hdroâng kuăn ngo, tơdroăng khôp, hnoăng cheăng:

‘’Peăng kơnho\ng – Peăng tơdế tơnêi têa – Peăng hdroh lâp 3 kơpong, tâi tâng kuăn pơxiâm veăng tơplâ, khu kăn pơkuâ hiăng vêh peăng tơná pin. Ivá rơdêi dêi kuăn pơlê cho ivá [lêi trâng. Lối 600 hơnăm hdrối Nguyễn Trãi ai tối ‘’Pro plong kơduôp nếo ‘nâi ivá kuăn pơlê rơdêi môi tiah têa’’. Lối 500 hơnăm klêi kơ’nâi mê, pôa Hồ Chí Minh, kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng hdrối xuân tối ‘’A plâi tơnêi ôh tá ai ki klâi kơ nía [ă kuăn pơlê. Tung lâp plâi tơnêi ôh tá ai klâi to hơto [ă ivá dêi kuăn pơlê’’. Kố cho rôh kăch măng dêi kuăn pơlê, ki kuăn pơlê, xua kuăn pơlê [ă mê cho xiâm kối dêi kăch măng khế 8’’.

{ai hriâm trâu hngế ‘na tuăn hiâm tơru\m, xo kuăn pơlê pro xiâm dêi Kăch măng khế 8 hiăng châ pơtó [ă mơdêk klêi kơ’nâi tơnêi têa hiăng hơniâp le\m [ă malối cho tung pơla 30 hơnăm pêi pro rôh hơ’lêh nếo tiô tuăn hiâm ‘’Tơ’lêi hlâu hr^ng rôh tâng ôh tá ai kuăn pơlê xuân ôh tá chiâng, pá hr^ng rơpâu hdroh kuăn pơlê veăng xuân klêi’’. Laga, rôh hơ’lêh nếo, hên ngế kăn [o# hiăng ôh tá ngăn nhuo#m [ai hriâm ki kơnía kố.

A Hneăng hôp 12 dêi Đảng hiăng mơhno môi tơdroăng ki ai khât nôkố cho tơdroăng ki hngế kuăn pơlê dêi môi khu ôh tá iâ kăn [o#, đảng viên. Hnoăng pro kăn pơkuâ dêi kuăn pơlê a hên tíu, hên kơvâ cheăng ối tro pro xôi. Pho\ yăo sư, Tie#n sih Bùi Đình Phong, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tối tiah kố: Luâ tâ rôh ki ê, ivá rơdêi dêi kuăn pơlê kal châ mơhnhôk, mơnhông [ă mơdêk đi đo, tơdrêng a mê hnối athế ‘mâi mơnhông tuăn hiâm kuăn pơlê [ă Đảng:

‘’Tuăn kuăn pơlê cho kơnâng kâk krá tơniăn má môi vâ rak vế Đảng, rak vế tơdroăng pơkâ, rak vế hnoăng cheăng hơ’lêh nếo. Xua mê, rơhêng vâ pêi pro hơ’lêh nếo châ tơ-[rê mê hdrối tâ athế ‘mâi mơnhông krá tơniăn tuăn hiâm dêi kuăn pơlê [ă Đảng, mê cho tơdroăng ki kal má môi, cho kơxo# môi. Xua nôkố dế ai mâu tơdroăng ki ‘nâ kơdroh tuăn hiâm loi tơngah dêi kuăn pơlê, oh tá ai tuăn hiâm loi tơngah, ôh tá chiâng.

Má péa cho ‘mâi mơnhông khu tơru\m tâi tâi hdroâng kuăn ngo, hnối athế rak ngăn ki pơxúa ăm dêi tơná dêi kuăn pơlê. Tâng pin pêi chiâng 3 tơdroăng ki mê pin kô ai tuăn hiâm loi tơngah dêi kuăn pơlê, ai tuăn hiâm loi tơngah dêi kuăn pơlê cho ai tâi tâng mâu tơdroăng’’.

73 hơnăm hiăng tơkâ luâ, sap ing Kơpong Tơleăng le\m Tân Trào, tơdroăng pơkâ pơxiâm tơplâ hiăng châ tối tơbleăng tung lâp tơnêi. Kăch măng Khế 8 – rôh kăch măng dêi tuăn hiâm kuăn pơlê hiăng ăm hlo [ai mơhriâm kơnía ‘na tơru\m, xo kuăn pơlê pro xiâm ai pơxúa trâu hngế. Rêi krá tơniăn, mê loăng nếo krá kâk.

Nôkố tơdroăng ki kal pơkâ mơ’no [ă mâu râ Đảng, tâi tâng troăng hơlâ kal kí cho athế pơtối pêi pro tro tơniăn phá a tíu pêi cheăng, ‘nâi nhên tuăn hiâm tơmiât [ă tơdroăng ki rơhêng vâ dêi kuăn pơlê [ă pơtroh tơdroăng ki rơhêng vâ, loi tơngah mê troh a mâu kơ koan dêi Đảng, Tơnêi têa vâ tơku\m tối tơbleăng pêi pro. Tơdrêng a mê hnối pêi klêi troăng hơlâ luât, loi nhuo#m, rak tơniăn hnoăng pơkuâ kuăn mơngế, hnoăng [ă hnoăng pơkuâ dêi kuăn pơlê.

Lại Hoa chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng