Chôu vế mâu hâi ki kố, pôa Hòang Ngọc, hơnăm kố hiăng luâ 80 hơnăm, ối a cheăm Tân Trào, tơring Sơn Dương, kong pơlê Tuyên Quang hơ’muăn tối: Kơtăn kố ai 72 hơnăm, Pôa Hồ lo ing Cao Bằng vêh a Tuyên Quang vâ pơkuâ ngăn hnoăng cheăng dêi Kăch măng tung lâp tơnêi têa.

Hâi ki mê nah, Pôa Hồ hiăng kơnôm tơngah kuăn pơlê, rơtế [ă kuăn pơlê lăm pro kăch măng. Drêng mê nah, kăn [o# tơku\m troh a hneăng hôp kân hiăng ối a hngêi pôa [ă mâu rơpo\ng ki ê.

Hâi ki mê nah, tâi tâng kuăn pơlê pơrá vâ môi tuăn prôk tiô kăch măng. Mâu vâi krâ hnê tối kuăn pơlê lăm pro Kăch măng, khu vâi rơtăm lăm mot lêng kring vế, vâi kơdrâi pêi báu, pế hmê kơchâi chiân ăm [o# đo#i. Tơná pôa Ngọc drêng mê nah cho ngế o ki ối ku\n, xiâm 10 hơnăm kơ’nêi kơpôu [ă tí tăng ngăn tâng ai mơngế ki tơviah vâ tối ăm mô đo#i ‘nâi. Ối chôu vế hnoăng cheăng Kăch măng drêng mê nah, pôa tối ăm ‘nâi:

‘’Á ối chôu vế, tung pơla hbrâ ăm Hneăng hôp tơnêi têa [ă Hneăng hôp kân roh mê nah, a kố, mâu ki ối tung kố ôh tá chiâng lo pá kong, mâu ngế ing ê ôh tá châ mot tung kố, kăn [o# pơrá ai mơngế chiân djâ. Mâu kăn [o# tơku\m ối a hngêi á. Tâi tâng kuăn pơlê bô bố xuân kơhnâ khât, hbrâ tơnáu, ai kế tơmeăm ki klâi xuân veăng kum ăm Kăch măng.

 Lo troh a hngêi tơchuôm dêi cheăm, Pôa Hồ thế pro ki klâi mê kuăn pơlê xuân pro ki mê, môi tiah kơpuih văng hngêi trăng, troăng klông, pế hmê ăm Hneăng hôp kân. Klêi mê, po hneăng hôp kân mâu kăn teăng mâ, ai mâu khu ki lăm rơkâu mơnê kơ hneăng hôp, khu ki mê djâ phái, í [ă 1 to ro rơkâu hâk hneăng hôp, Pôa Hồ chu ing tíu ki dế tơpui troh mơnê kuăn pơlê hiăng veăng kum Kăch măng’’.

Kơnôm rêh ối achê [ă kuăn pơlê, rêh kâ ối tơngah kuăn pơlê, pơtối mơnhông ivá cheăng dêi kuăn pơlê, Đảng pơkuâ ngăn kuăn pơlê pro Kăch măng khế Tơheăm hơnăm 1945 [lêi chiâng. Pôa Vũ Oanh - Ngế kăn pơkuâ khu kăn Kăch măng Hà Nội lăm hôp kân a Tân Trào, cho Kăn xiâm pơkuâ ngăn cheăng kal kí, xuân cho Kăn xiâm pơkuâ ngăn Đảng hơ’muăn tối:

Kăch măng khế Tơheăm, drêng Đảng tá hâi teăm mơhno nhên dêi tơdroăng xông pơkuâ ngăn mê nah, xiâm ai 5 rơpâu ngế đảng viên, kơnôm ing Măt tra#n Việt Minh hiăng tơku\m lối 20 rơtuh liăn vâ lăm pro kăch măng ki sap nah tá hâi chói hlo. Pôa Vũ Oanh mơnhên tối: Kơnôm ing kuăn pơlê mê khoh hiăng châ mơnhông cheăng kăch măng châ [lêi trâng:

‘’Hneăng hôp kân Kuăn pơlê Tân Trào cho hneăng hôp kân dêi tơdroăng tơru\m, tơru\m tâi tâng hdroâng mơngế. Pôa Hồ ai hnê djâ tơru\m cheăng i krá tơniăn, pơkâ thế tơdroăng ki tơru\m vâ khoh châ [lêi chiâng. Tơdroăng pơkâ ‘’Tơru\m, thăm rế tơru\m kân tâ, [lêi chiâng, [lêi chiâng thăm rế [lêi chiângkân tâ’’ [ă athế kơnôm kuăn pơlê, pơtối mơnhông ivá dêi kuăn pơlê vâ khoh châ [lêi chiâng [ă ai kuăn pơlê cho ai tâi tâng. Kuăn pơlê pro xiâm kăch măng [ă kuăn pơlê veăng mơnhông Kăch măng troh a tơdroăng [lêi trâng’’.

Xo kuăn pơlê pro xiâm, tơru\m, tơku\m kuăn pơlê [ă ‘’xo ivá pin pro tơniăn le\m ăm tơná pin’’, Kăch măng khế Tơheăm hiăng mơjiâng chiâng hnoăng cheăng Kăch măng ki nếo troh a lâp luô, ó rơdêi tá hâi teăm châ hlo [ă kơdrâm kơdre\ng kuăn pơlê veăng pêi pro ti mê, ôh tá pơrah pơla mâu hdroâng kuăn ngo, kuăn khôp, khu râ cheăng, mâu ngế rêh ối tung lâp tơnêi têa. Hneăng tâi tâng tơnêi têa xông pơplâ xâ mê cho vâ mơhno tối ivá ki ó rơdêi dêi hdroâng kuăn ngo. Pôa Lê Mậu Hãn, Pho\ Yăo sư, Nhà yăo Nhân yân tối ăm ‘nâi:

‘’Klêi kơ’nâi Nhuk châ rôih hnâp Pơhlăng, mê hnoăng cheăng dêi kăch măng hiăng xông tơtêk ó ‘nâng. Pôa Hồ hiăng séa ngăn nhên hneăng ki mơhnhôk hdroâng mơngế. Tung pơla mơhnhôk ‘na tơru\m pơla hdroâng kuăn ngo roh mê, pá kơdâm hlá cơ dêi Măt tra#n Việt Minh, dêi Đảng Ko\ng san, ing mê, mơhno tối, tơdroăng cheăng dêi kăch ăng athế mơhnhôk tâi tâng kuăn pơlê, mơnhông ivá cheăng dêi kuăn pơlê, mơhnhôk ivá ki tơru\m dêi kuăn pơlê, hmâ mê cho ko\ng nhân, kuăn pơlê pêi chiâk, mâu ngế ki hriâm rơkê, mâu ngế ki kro mơdro\ng [ă ki ê hía, ngế ki lâi xuân ai hiâm mơno mơjo pâ tơnêi têa pơrá châ mơhnhôk veăng pêi mâu hnoăng cheăng dêi tơdroăng to\ng xo tơnêi têa dêi Việt Minh’’.

{ai mơhriâm ki trâu hơngế ‘na tơru\m cheăng, xo kuăn pơlê pro xiâm dêi Kăch măng khế Tơheăm hiăng châ pơtối mơnhông mơdêk [ă thăm xông tơtêk rế ó drêng tơnêi têa hiăng hơniâp le\m [ă ki ma lối tung 30 hơnăm pro hơ’lêh nếo tiô hiâm mơno ‘’Tơ’lêi hr^ng hdroh ôh tá ai kuăn pơlê xuân pá kâi chiâng, pá chât rơpâu hdroh tâng ai kuăn pơlê kô klêi tơniăn’’.

Maluâ ti mê, tung pơla chal hơ’lêh nếo mê, hên kăn [o# ôh tá nhuo#m vâ rak vế, pêi pro ‘na tơdroăng mê. A hneăng hôp 12 dêi Đảng hiăng mơhno ai môi tơdroăng ki păng ’nâng dế nôkố, hên mâu kăn [o#, đảng viên ôh tá vâ achê [ă kuăn pơlê. Hnoăng cheăng dêi kuăn pơlê a hên tíu, hên kơvâ cheăng xuân ối tro pro pá. Xua ti mê, Hneăng hôp 12 mơnhên tối:

’’Pơtối mơnhông hnoăng cheăng ki pêi pro tiô hiâm mơno kuăn pơlê vâ tiô troăng xah ho#i chuh ngiah, rak vế tơniăn hnoăng cheăng dêi kuăn pơlê, hnoăng cheăng dêi tơnêi têa ki rơdêi xiâm cho a kuăn pơlê. Kuăn pơlê athế châ pêi pro tro tiô dêi hnoăng cheăng, pêi pro kơhnâ tro khât tung tơdroăng rêh kâ ối dêi pơlê pơla. Kring vế tơniăn vâ kuăn pơlê veăng pêi pro a tâi tâng mâu kơvâ cheăng tung pơla mơ’no mâu tơdroăng ki ai tơdjâk troh tơdroăng ki pro pơxúa, ‘na rêh kâ ối dêi kuăn pơlê’’.

Pôa Phạm Thế Duyệt, Ngế cheăng tung Tíu xiâm kal kí, xuân cho Kăn xiâm Vi [an hnê ngăn Măt tra#n tơnêi têa Việt Nam tối ăm ‘nâi:

‘’Ki kal mê cho athế pro tiah lâi tro tiô hiâm mơno kuăn pơlê pói vâ, Đảng pơkuâ ngăn la athế ăm kuăn pơlê châ pêi pro dêi tơdroăng ki tơná hiăng tơmiât. Bu ai pêi pro tiô hiâm mơno kuăn pơlê pói vâ mê nếo chiâng mơnhên tơdroăng ki Đảng hiăng mơ’no ăm kuăn pơlê rak vế, pêi pro, drêng pêi pro tro lơ ôh tá tro.

Ôh tá la lâi á tí tăng tơmiât tơdroăng kố tơdroăng mê, la á tối tiah kố, athế ai pơkâ i nhên tung tơdroăng pơkuâ ngăn dêi Đảng, tâng pêi pro tro tiô hiâm mơno kuăn pơlê pói vâ cho ki xiâm vâ séa mơnhên ngăn, pro tơleăng hlâu mâu tơdroăng ki Đảng hiăng mơ’no vâ kuăn pơlê rak vế, pêi pro’’.

72 hơnăm hiăng luâ, ki [lêi trâng dêi Kăch măng khế Tơheăm [ă [ai hriâm ki tơru\m, xo kuăn pơlê pro xiâm cho tơdroăng ki kal păng ‘nâng. Xiâm athế krá ‘nôi, mê loăng nếo kâk xông rơdêi. Dế nôkố, mâu tơdroăng ki kal má môi [ă khu râ Đảng, tâi tâng khu pơkuâ ngăn mê athế pêi pro tro tơdroăng ki tiô hiâm mơno kuăn pơlê pói vâ, mơjiâng klêi đeăng kơxop hlá mơ-éa luât, nhuo#m mơnê, kring vế, rak ngăn hnoăng rêh ối dêi kuăn mơngế, hnoăng cheăng [ă tơdroăng ki kal athế pêi pro dêi kuăn pơlê.

Lại Hoa chêh

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng