Chik pâk, hrik ma tu\i mê Bùi Minh Nhật, kot mâ hơnăm 1989, a tơring Đức Trọng, kong pơlê Lâm Đồng chiâng môi tung mâu ngế ki hmâ pro ôh tá tơniăn tung pơlê pơla. Klêi mê, Nhật hiăng tro khu  ko\ng an rup kroăng [a\ pơsăm tối pro tơdroăng xôi tong xo kế tơmeăm.

Môi tiah mê, xuân cho tơdroăng pâk, hrik ma tu\i, ôh tá kâi mơgât dêi châ, Nguyễn Sỹ Tùng, kot mâ hơnăm 1994, ối a tơring Đức Trọng hiăng râng chăng pâk 2 hdroh kơ ngế ki rêh ối a chê cho nâ Nguyễn Thị Hoàng Oanh, pro nâ tro rong ó athế lăm pơlât a hngêi pơkeăng. Tiô Thươ\ng tă Trần Văn Bính, kăn pơkuâ {ơrô kăn sât séa ngăn tơdroăng xôi ‘na ma tu\i, Ko\ng an kong pơlê Lâm Đồng tối, kố cho mâu rôh pro xôi ki hên, ki xiâm kối cho ing hrik, pâk ma tu\i:

‘’Nôkố, ing mâu rôh pro xôi mê, mâu khu ki dâi ma tu\i hmốu ki ngin châ rup xo rế hía rế hên, thăm nếo ai mâu drêng lăm tăng rup châ rup xo lối kg. Tơdroăng ‘mêi dêi ma tu\i hmốu cho ó khât, ki rơ-iô má môi, gá pro tuăn ngoâ ăm ngế ki xúa ôh tá ‘nâi klâi. Mâu ngế ki hrik, pâk drêng xúa ma tu\i hmốu hmâ pro ai tơdroăng ki rơ-iô’’.

Tiô [ok thái pơkeăng Đỗ Công Kim, kăn pơkuâ Tíu xiâm hbrâ mơdât HIV/AIDS kong pơlê Lâm Đồng tối, tơdroăng ki tô tuăn má môi kơxo# ngế ki xúa ma tu\i ki khêi, ma tu\i hmốu a kong pơlê dế rế hlo tâk hên. Nôkố, tung lâp kong pơlê Lâm Đồng hiăng ai lối 2 rơpâu ngế chik ma tu\i ai inâi tung hồ sơ, tung mê ai lối 1 rơpâu ngế xúa ma tu\i hmốu. Tung pơla mê, kong pơlê Lâm Đồng tá hâi tíu ki pơlât khât vâ pơlât mâu ngế ki chik ma tu\i hmốu vêh le\m. {ok thái pơkeăng Đỗ Công Kim ăm ‘nâi:

‘’Kơxo# mâu ngế ki pâk chik ma tu\i hmốu rế hía rế tâk, tung pơla kong pơlê Lâm Đồng nôkố tá hâi ai tíu ki pơlât ăm mâu ngế ki chik ma tu\i tu\m túa. Tâng pơchông [ă tơdroăng ki ôu phie#n mê mâu ngế ki chik ma tu\i tu\m túa kố gá kô tơdjâk ó ăm ngoâ [ă tơdjâk troh ivá châ chăn ăm hên ngế’’.

Xuân tiô [ok thái pơkeăng Đỗ Công Kim, drêng hiăng chiâng mơngế ki pôu xua ma tu\i, ngế ki chik ôh tá ‘nâi xếo tơdroăng, thăm nếo pro chiâng ai mâu tơdroăng ôh tá ‘nâi tơmiât. Drêng kố, pơla mâu ngế ki chik chiâng mâu ngế ki xôi gá hên ó.

Ngế ki chik hbrâ tơnáu pro pơlok pơlâ, hếo, chu, hvât tơmeăm khoăng, hdroh chôu hngêi trăng, thăm nếo chiâng pro mâu tơdroăng kơdê hlâ vâi. Xua mê, tơdroăng ki hbrâ mơdât, hnê tối mơngế ki pâk chik ma tu\i, malối cho mâu ngế ki hiăng pôu ‘mêi xúa trếo ma tu\i gá kal khât:

‘’{ă mâu ngế ki pâk, hrik, xúa trếo ma tu\i mê tơdroăng ki tơmâng ngăn má môi cho hnoăng cheăng dêi rơpo\ng hngêi, dêi mâu nho\ng o gá kal khât, pro ti lâi to\ng kum, lông mơhnhôk mâu ngế ki troh hrik, pâk, xúa trếo ma tu\i vâ kơdroh tơdroăng ki xúa mâu ma tu\i. {ă mâu ngế ki hiăng xúa, ôh tá kâi gât xếo ai tơdroăng ki mơhno tối, la vâi ôh tá xâu, rơpo\ng hngêi athế lăm pơtroh khu kố troh a mâu tíu khăm pơlât vâ châ rak ngăn, to\ng kum pơlât, kơdroh iâ mâu tơdroăng ki tơdjâk ‘mêi xua tơdroăng ki xúa ma tu\i kố pro’’.

Chiâng vâ tối, tơdroăng ki xúa ma tu\i tu\m túa, tung mê ai ma tu\i hmốu, cho môi tơdroăng ki ôh tá ‘nâi hdrối. Xua mê, tơdroăng ki hbrâ mơdât pâk, hrik trếo ma tu\i tối tơdjuôm, pák^ng khu ko\ng an, xuân kal ai hnoăng cheăng ki veăng hên h^n dêi mâu khu kăn Đảng, khu kăn pơkuâ kong pơlê, tơring, cheăm, mâu khu râ, kơvâ cheăng, khu pú hên [ă khu ki pơkuâ ngăn tơdroăng kal kí, malối cho hnoăng cheăng, tuăn hiâm dêi rêm rơpo\ng, malối cho mâu rơpo\ng dế ai kuăn ‘ne\ng pâk, hrik, xúa trếo ma tu\i.

            Quang Sáng chêh

            Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng