Vâi krâ nho\ng o mơngế Jêh-Triêng a pơlê Đăk Glei, cheăm Đăk Choong, tơring Đăk Glei, kong pơlê Kon Tum hiăng xo rak ngăn kong ing Khu pơkuâ rak ngăn Kơpong ki Rak ngăn kong ilâng Ngọc Linh troh nôkố hiăng lối 10 hơnăm. Tiô pôa A Kut, a pơlê Đăk Glei tối, hdrối nah, vâi krâ nho\ng o ối hmâ lăm ko muih kong pêi chiâk deăng la sap ing rôh veăng xo rak ngăn kong, tơdroăng ko muih kong pêi chiâk deăng kố hiăng pá ai xếo, hơ’lêh a mê, vâi krâ nho\ng o kơhnâ khât tung rak ngăn kong. Kong pro ai pơxúa ăm tơdroăng ki pêi lo tơ’nôm liăn ngân ăm vâi krâ nho\ng o [ă vâi krâ nho\ng o xuân hiăng hlê ple\ng khât ‘na ki kơnía git dêi kong kế nhâ loăng [ă kong prâi:

‘’Kong a kố, hdrối nah tro ko muih, mê nôkố kong hiăng xông kân le\m nếo. Nôkố hiăng ai tơdroăng rak vế, vê hdró păn roăng, rak ngăn kong ki chiâng xêh, vâi krâ nho\ng o ngin rak ngăn gá khât, vâi krâ nho\ng o ngin ôh tá ko, muih. Môi tiah á kố, mê rơhêng vâ, mơhnhôk vâi krâ nho\ng o pôi tá pro môi tiah hdrối nah xếo, nôkố rak ngăn mê xo ah hmôi pêi lo liăn hên tâ’’.

Tiô pôa A Điêng, Tôh pho\ khu rak ngăn kong pơlê Đak Glei tối, vâi krâ nho\ng o tơdah xo rak ngăn lối 700 ha kong ối tung kơpong 53, Kơpong rak ngăn kong ilâng Ngọc Linh. Vâ rak ngăn châ tơ-[rê [ăng tơnêi kong kố, 176 rơpo\ng kuăn pơlê tung pơlê klâ pro chiâng 6 khu vâ xing xoăng dêi rơpó rak ngăn kong. Tiah hmâ, tơdroăng ki lăm pơtrui ngăn châ pêi a kơxo hâi tơdrốu [ă hâi t^ng rêm măng t^ng, la xuân ai mâu rôh, drêng châ ‘nâi ai tơdroăng ki nhôm ai mâu ngế ki ko ‘nhiê kong, vâi krâ nho\ng o lăm pơtrui ngăn a kơmăng, lơ a kơxo má. Hnoăng cheăng rak ngăn kong châ pêi pro kơtăng xua nôkố, cho tơdroăng ki pêi lo liăn hên dêi pơlê.

Mâu hơnăm a chê pơla kố, rêm hơnăm, pơlê châ xo vâ chê 300 rơtuh liăn sap ing tơdroăng rak ngăn. Kơxo# liăn kố bê vâ pơlê pêi pro ‘no liăn ‘mâi rơnêu mâu kế tơmeăm ki kal môi tiah kuât lơ xúa tung mâu hâi leh mơd^ng ki kal dêi pơlê, kum rơpo\ng kơtiê, rơpo\ng ki ôh tá ai kơbố păn roăng, u ối xing xoăng ăm mâu rơpo\ng kuăn pơlê:

‘’Tung mâu [ăng tơnêi ki châ rak ngăn vâi krâ nho\ng o lăm tí tăng ngăn, xâu ai mâu ngế ki lâi ‘lo, lơ cho mâu ngế ing pơlê ki ê mot tung kong ko kếo loăng, tung kong ki vâi rak ngăn. Mê khu tơru\m lăm pơtrui ngăn, rêm hdroh tiô tôh lăm pơtrui ngăn. Lăm séa ngăn đi đo cho tro má môi, ôh tá ai kơbố mot tung kong, vâi krâ nho\ng o ai hnoăng cheăng rak ngăn kong cho a tíu ki mê’’.

Kơpong Rak ngăn kong ilâng Ngọc Linh nôkố dế rak ngăn vâ chê 38 rơpâu ha kong [a\ môi tiah tâi tâng [ăng tơnêi pơrá dế châ xo liăn ing tơdroăng ki rak ngăn kong [ă péa kơpong ki kal dêi hngêi kơmăi on tơhrik Ia Ly [ă Đak Mi 4.

Kố cho môi tung mâu tíu cheăng ki châ xo kơxo# liăn ing tơdroăng ki mơhá ăm tơdroăng rak ngăn kong kân má môi dêi kong pơlê Kon Tum xuân môi tiah kơpong Tây Nguyên. Tung mê, hơnăm 2017, Khu rak ngăn hiăng châ xo vâ chê 14 rơtal liăn. Hơnăm 2018, tiô tối hdrối, tiô tơdroăng ki ‘mâi rơnêu dêi tơdroăng 147 dêi Chin phuh, mơdêk kơxo# liăn ‘no mơhá ăm tơdroăng ki rak ngăn kong [ă hngêi kơmăi on tơhrik tâk sap ing 20 liăn/kWh troh 36 liăn/kWh, khu kố châ xo vâ chê 19 rơtal liăn.

Sap ing kơxo# liăn ki ‘no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn kong, Khu rak ngăn kơpong rak ngăn kong ilâng hiăng pơcháu rak ngăn 15 rơpâu ha ăm 49 khu kuăn pơlê rêh ối cho vâi krâ nho\ng o hdroâng kuăn ngo ki rêh ối a chê kong [ă yă mơhá ai 400 rơpâu liăn/ha/hơnăm, tiô tối hdrối kô pơtối pơcháu tơ’nôm 8 rơpâu ha nếo ăm 30 tíu kuăn pơlê rêh ối sap ing nôkố troh mơ’nui hơnăm. Kơxo# liăn ki ‘no mơhá kố cho kơxo# liăn ki xiâm vâ Khu tơru\m [ă kuăn pơlê pêi pro hnoăng cheăng rak ngăn kong tiô troăng krá tơniăn ton.

Vâ ’nâi nhên tâ ’na tơdroăng pơkâ pêi pro tiô troăng hơlâ kố, Ngế chêh hlá tơbeăng ki chêh tối ’na tơdroăng kố ai tơpui tơno [ă pôa Lê Mạnh Tiến, Kăn pho\\ pơkuâ ngăn Khu hnê rak ngăn kong. Pó vâi krâ-nho\ng o kô tơmâng.

Êng: Ô pôa, troh a chôu phut kố kong pơlê Kon Tum hiăng pơkâ pêi pro vâ chê 8 hơnăm ’na ’no mơhá liăn ăm rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong, mê êh pôa ai tối mơnhên ga ai tiah lâi ’na tơdroăng ki ai tơdjâk troh [ă Khu pơkuâ ngăn kong ilâng Ngọc Linh?

Tiâ: Troăng hơlâ ki mơ’no liăn mơhá rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong cho troăng hơlâ ki tơtro, cho vâ kum ăm ivá cheăng ăm khu ki mơ’no pêi pro tung hnoăng pơkuâ ngăn [ă rak vế ngăn kong. Dế nôkố, khu râ pơkuâ ngăn kong bu ai 41 ngế, la hnoăng cheăng ki athế pêi pro dêi khu kố kal athế rak ngăn châ 37 rơpâu ha kong ilâng Ngọc Linh, mê kal athế ai lối 100 ngế, ing kơxo# liăn ki ’no mơhá mê, khu pơkuâ hiăng tăng rah xo tơ’nôm ai 46 ngế vâ rơtế [ă khu ki cheăng păng ’nâng rak vế ngăn kơxo# tơnêi kong môi tiah hâi kố. Mê cho kơnôm ai kơxo# liăn ki mơ’no mơhá ăm rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong.

Ki má péa nếo, ing kơxo# liăn ki mơhá rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong thăm châ mơhnhôk ăm kuăn pơlê ’na tơmeăm khoăng, hiâm mơno vâ kuăn pơlê veăng pơkuâ, rak ngăn kong ăm Khu ki hnê ngăn. Pơtih, khu hnê ngăn hiăng pơcháu ăm 49 pơlê, [ă hnối hnê tối ăm 49 pơlê rak vế, pêi pro dêi hnoăng cheăng rak ngăn kong tro tiô hnoăng cheăng hiăng pơcháu tung rak vế ngăn mâu hdrê loăng nhâ, kuăn kiâ kong ki Khu hnê rak hiăng pơcháu ăm.

Kơxo# tơnêi ki châ pơkuâ rak ngăn kong dêi Khu hnê ngăn dế nôkố ai 37 rơpâu ha la kơxo# tơnêi kong ki kum ’na tơdroăng rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong mê ai 36 rơpâu ha, kơxo# ki mê châ 90% tâng vâ pơchông ngăn [ă hnoăng cheăng ki hiăng pơcháu tung rak vế ngăn mâu hdrê loăng nhâ, kuăn kiâ kong tiô dêi hnoăng cheăng tơná.

Êng: Ô pôa, ing kơxo# liăn ki châ xo ing tơdroăng mơhá rak ngăn [ă pêt kong [ă Khu ki hnê ngăn kố ga ai ti lâi tung rêm hơnăm?

Tiâ: Kơxo# liăn ki ’no mơhá ăm rak ngăn [ă pêt kong pơla sap ing a poăng hơnăm 2011-2012 ga chía hrá, xua ing tơdroăng ki tơmiât ngăn i nhên vâ pơkâ xing xoăng hnoăng cheăng, liăn ngân. La sap ing hơnăm 2014, 2015 troh nôkố mê kơxo# liăn ki mơhá rak ngăn [ă pêt kong rế hía rế tâk hên tâ, châ khu pơkuâ a kơpêng pơcháu ăm tu\m vâ Khu hnê ngăn rak kong ai liăn ’no pêi cheăng, ki má môi mơjiâng mâu hngêi pêi cheăng, troăng prôk, kế tơmeăm, ki má péa nếo, cho thăm mơnhông ’na hnoăng cheăng dêi kuăn pơlê tung hnoăng rak ngăn [ă pơkuâ ngăn kong.

Êng: Riân sap ing hâi ki ai troăng hơlâ ’no mơhá rak ngăn [ă pêt kong, mê pôa ai séa mơnhên tối ki klâi ’na hnoăng pơkuâ ngăn kong tung mâu hơnăm hiăng luâ?

Tiâ: Klêi kơ’nâi ai troăng hơlâ ki ’no mơhá liăn rak ngăn [ă pêt kong mê ngin hiăng pêi pro tiô troăng hơlâ ki kố, peăng kuăn pơlê xuân ’no dêi hnoăng cheăng pơkuâ rak ngăn kong rế hía rế kơhnâ kân khât. Hnoăng cheăng vâi, pơtih cho mâu khu, đo#i, pơlê pơla rak vế ngăn kong hiăng tơku\m po mơjiâng khu ki ngăn hnoăng cheăng, ki xiâm dêi hnoăng cheăng mê cho vâ rơtế [ă khu ki pơkuâ ngăn lăm séa ngăn, lăm tăng mơdât khu ki tong ko ’nhê kong tung kong ki hiăng châ pơcháu. Kơxo# tơnêi kong ki hiăng châ pơcháu rak ngăn nôkố ai 15 rơpâu ha, la ngiâ kố ah kô pơcháu tơ’nôm 8.000 ha nếo, vâ khoh châ rak vế ngăn kong ilâng ki hiăng châ pơcháu i tơniăn.

Êng: {ă mâu kuăn pơlê, [ă pơlê pơla tơdroăng ki xo rak ngăn kong mê pôa hiăng ’nâi nhên, riân sap ing ai troăng hơlâ ki ’no liăn mơhá ăm rak ngăn [ă pêt kong troh nôkố mê tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn pơlê hôm ai hơ’lêh ki klâi há tâng vâ pơchông ngăn [ă hdrối nah?

Tiâ: Krê to kơxo# liăn ki ’no mơhá ăm rak ngăn [ă pêt kong ki mơhá ăm kuăn pơlê, ki má môi, kum mơnhông tơdroăng rêh kâ ối ăm kuăn pơlê a kơpong ki kuăn pơlê rêh ối a chê khu hnê rak ngăn kong. Ki má péa nếo, maluâ ôh tá hên la xuân ai tơdjâk troh tơdroăng rêh kâ ối kuăn pơlê, pơtih kơxo# liăn ki vâ kuăn pơlê rôe phon rơvât vâ rak ngăn dêi mâu hdrê loăng pêt ton hơnăm, vâ ing mê, pêi lo liăn ngân ăm kuăn pơlê ki rêh ối a kơpong kố.

Êng: Vâ pơlê pơla kơhnâ khât tâ nếo [ă hnoăng cheăng rak ngăn kong [ă ing mê, ai troăng hơlâ rak vế, pơkuâ ngăn kong i le\m tro tâ, mê tung hnoăng cheăng, pó ai pêi pro ki klâi tung tơdroăng cheăng ki kố?

Tiâ: Vâ khoh châ pêi pro tro tung hnoăng pơkuâ ngăn kong a tơnêi ki pêt kong mê khu kăn kơpêng hiăng pơcháu ăm ngin, ki má péa nếo,  cho rak vế mâu hdrê loăng nhâ, kuăn kiâ kong, hnoăng cheăng ki apoăng mê ngin ai mơnhên tối, hnoăng cheăng ki kal má môi mê cho mơhnhôk hiâm mơno kuăn pơlê, malối ’na tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn pơlê tung kơpong ki Khu hnê rak ngăn kong ai pơkuâ. Hơnăm nah, ngin hiăng tơku\m hnê tối, má péa veăng kum kuăn pơlê ’na kih thuât pêi pêt, rak ngăn kong vâ ing mê, kum ăm tơdroăng rêh kâ ối dêi kuăn pơlê, veăng kuăn pơlê ai klâng chiâk, kơdrum deăng ki dâi le\m vâ khoh pêi lo liăn ngân, môi tiah loăng kơphế Catimor, loăng ’mốu [ă mâu hdrê loăng plâi ki ê.

Êng: Ô pôa, tâng vâ pơchông ngăn [ă hơnăm 2017, mê hơnăm 2018 kố, ing kơxo# liăn mơhá rak ngăn [ă pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum mê kơxo# liăn ki pó hiăng châ xo vâ ’no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn [ă pêt kong hôm ai hên tâ tâng vâ ngăn [ă hơnăm nah?

Tiâ: Kơxo# liăn ki ’no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn [ă pêt kong hơnăm 2018 ga ai tâk hên tâ tâng vâ pơchông ngăn [ă hơnăm 2017. Ai to lâi tơdroăng ki xiâm, kơxo# tơnêi kong ki ngin rak ngăn rế hía rế xâp rơngiâp ăm tơnêi kong ngo, ki má péa, liăn ki ’no mơhá mê nôkố rak vế, pêi pro tiô troăng mơhá liăn ăm rak ngăn [ă pêt kong mê ga tâk châ 16 liăn ing hnoăng liăn xúa têa.

Êng: Ô pôa, vâ Khu hnê rak ngăn kong pơtối châ rak ngăn kong i krâu le\m, vâ kuăn pơlê xuân châ xúa ing tơdroăng tơdah xo rak ngăn kong mê pôa ai pâ thế ki klâi [ă troăng hơlâ ki ’no liăn mơhá ăm rak ngăn [ă pêt kong tung la ngiâ ah?

Tiâ: Troăng hơlâ ki ’no rak ngăn [ă pêt kong mê ngin pói rơhêng vâ tiah kố: ’Na tơnêi kong ki châ mơhá liăn mê ngin kô pêi pro tiô hnoăng hiăng pơkâ, pơcháu tơnêi ăm kuăn pơlê tơtro i khât. Ki má péa, kơxo# liăn ki mơhá rak ngăn [ă pêt kong ngin pói châ khu kăn pơkuâ pá pêng pơtroh liăn ngân tro tiô hâi khế pơkâ. Ki má pái, ’na troăng hơlâ, ngin pói rơhêng vâ pro ti lâi, kơxo# liăn mơhá kal athế chía tâk tơ’nôm tâ kơ mê vâ pơcháu kong ăm kuăn pơlê rak ngăn, tâng ai tơ’nôm liăn ăm kuăn pơlê, vâ kuăn pơlê ai tơdroăng rêh kâ ối tơniăn tâ.

Mơnê kô pôa Lê Mạnh Tiến-kăn pho\ pơkuâ rak ngăn kong ilâng Ngọc Linh hiăng mơdoh chôu phut tơpui tơno [ă ngin.

Khoa Điềm prế Công Bắc chêh

Nhat Lisa prế Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng