Châ ko\ng ti pơcháu hnoăng cheăng rak ngăn 2 kơpong kong 744 [ă 748 [ă tâi tâng [ăng tơnêi lối 2.200 ha kong a thôn 1, cheăm Ia Tơi, tơring Ia H’Drai, kong pơlê Kon Tum, mê ngoh Phùng Chí Mạnh, ngế pêi cheăng rak ngăn kong, Tíu cheăng rak ngăn kong 270, Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó, Môi tung khu pêt kong Ia H’Drai ăm ‘nâi, sap ing apoăng hơnăm troh nôkố, [ăng tơnêi kong xua ngoh rak ngăn bu ai môi xôh tê kuăn pơlê ko ‘nhiê dâng 200 met karê.

Kơnôm ing tơdroăng ki re\ng châ hlo rơtế [ă tơdroăng ki tơru\m krá tơniăn pơla kăn pơkuâ Ko\ng ti [ă Khu kuăn pơlê thôn 1, kuăn pơlê hlê ple\ng tơdroăng ki pro xôi mê k^ xêh hlá mơéa tơhrâ ôh tá pro xếo tơdroăng ki xôi luât mê. Xuân tiô ngoh Mạnh, sap ing ai troăng hơlâ ‘no mơhá liăn ăm tơdroăng rak ngăn kong, Ko\ng ti ai tơ’nôm kơxo# liăn, mâu ngế pêi cheăng tung tíu cheăng ai tơ’nôm ivá vâ rak ngăn kong tro tâ:

‘’Mâu nho\ng o tung Ko\ng ti pêi pro tro tơdroăng ki rak ngăn kong, đi đo séa ngăn rơpo\ng ki lâi hdi mot tung tơnêi kong cho mơhnhôk tối tơbleăng ăm vâi lo ing kong. Rêm hâi lăm prôk ngăn tâ tá [ă séa ngăn tâ tá to lâi kơpong ki á rak ngăn. Nho\ng o pêi kơhnâ, pro kơtăng’’.

Tu Mrong cho tơring ki malối xơpá dêi kong pơlê Kon Tum. Tơdroăng rêh ối kuăn pơlê ki kơdrâm má môi cho hdroâng kuăn ngo Rơteăng, ối trâm hên xơpá. Xua kuăn pơlê ối xơpá tung pêi lo liăn ngân, hên ngế tơkôm tơngah to ing pêi chiâk deăng mê tơdroăng ki rơhêng vâ po rơdâ [ăng tơnêi pêt tơmeăm rế hía rế kal hên [ă tơdroăng kố hiăng pro pá, tơdjâk troh [ăng tơnêi kong ki chiâng xêh.

Vâ rak ngăn kong, ôh tá ai tơdroăng pơkâ ki klâi tro tâ tơdroăng ki kuăn pơlê vâ xo rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong, hlo ki pơxúa ing kong ăm dêi rơpo\ng hngêi, ăm pơlê pơla. Ki khât gá ăm hlo, sap ing ai troăng hơlâ ‘no mơhá liăn ăm tơdroăng rak ngăn kong, ai vâ chê 12.000 kong a tơring kố châ pơcháu ăm lối 800 rơpo\ng kuăn pơlê [ă pơlê pơla mê kong hiăng châ rak ngăn tro tâ. Pôa Vương Văn Mười, Kăn pho\ hnê ngăn Vi [an tơring Tu Mrong tối ăm ‘nâi:

‘’Sap ing hâi ki ai troăng hơlâ pơkâ rak ngăn kong, tơdroăng ki rơkê ple\ng dêi kuăn pơlê châ mơdêk khât [ă tơdroăng ki pôu râng dêi hnoăng cheăng, [ă ki pơxúa ăm dêi tơná. Má môi hnoăng pôu râng dêi tơdroăng cheăng [ă vâi krâ nho\ng o đi đo rak ngăn kong vâ châ xo mâu nhâ loăng pơkeăng pá kơdâm loăng.

Má péa nếo, vâ pêt tu\m túa mâu nhâ loăng pơkeăng. Hdrối nah, vâi krâ nho\ng o hlê ple\ng ‘na hnoăng cheăng rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong gá hâi teăm tro la sap ing hâi ki ai troăng hơlâ rak ngăn kong xuân môi tiah pêt tu\m túa mâu nhâ loăng pơkeăng pá kơdâm loăng lơ tơdroăng ki pêi lo tơ’nôm liăn hiăng pro hơ’lêh tơdroăng rêh kâ ối, ing mê, hnoăng pôu râng tơdroăng cheăng dêi vâi krâ nho\ng o tro tâ. Hnoăng cheăng rak ngăn kong tung tơring hlo tro khât. Ing mê, pá hlo ai xếo mâu ngế pro xôi, uâ, ko, kếo loăng, ko ‘nhiê kong’’.

Rơtế [ă 23 tíu cheăng pơkuâ ngăn kong cho tơku\m 74 to cheăm, pơlê kân, ai lối 3.600 rơpo\ng [ă 22 pơlê pơla, kuăn pơlê a kong pơlê Kon Tum hiăng châ Tơnêi têa pơcháu tơnêi, pơcháu kong rak ngăn [ăng tơnêi vâ chê 45.000 ha kong.

Tối tơbleăng dêi mâu tíu cheăng pơkuâ ngăn kong ăm hlo, pêi lo liăn rêm hơnăm dêi rêm rơpo\ng châ xo dâng 5 rơtuh liăn, pơlê pơla kuăn pơlê thôn dâng 88 rơtuh liăn [ă khu rơpo\ng hngêi dâng 37 rơtuh liăn. Tối ‘na hnoăng tơdjâk dêi troăng hơlâ ‘no mơhá liăn ăm tơdroăng rak ngăn kong, pôa Hồ Thanh Hoàng, kăn pơkuâ Khu râng liăn ‘no mơhá tơdroăng Rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong kong pơlê Kon Tum, ăm ‘nâi:

‘’Troăng hơlâ ‘no mơhá liăn ngân ăm tơdroăng rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong hiăng chiâng môi troăng hơlâ ki ai liăn ngân ăm hnoăng cheăng rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong krá tơniăn. Mâu khu pơkuâ rak ngăn kong, mâu kuăn pơlê veăng rak ngăn kong châ pêi lo tơ’nôm liăn.

Ing mê, mơhnhôk kơxo# liăn dêi pơlê pơla vâ veăng tung hnoăng cheăng rak ngăn kong, malối kuăn pơlê ki rêh ối tung kong [ă achê kong, tăng cheăng pêi tơ’nôm [ă pêi lo tơ’nôm liăn ăm kuăn pơlê, ing mê, hiăng hơ’lêh tơdroăng rêh ối ăm kuăn pơlê, kum xut tah hrâ mơnguâ kơtiê xơpá rế hía rế mơdêk tơdroăng rơkê ple\ng tung rêh ối a tơring, mơdêk châ tơ-[rê hnoăng cheăng rak ngăn [ă pêt mơjiâng kong dêi lâp pơlê pơla tung kong pơlê tối tơdjuôm [ă mơdêk ki ai hlâu ‘na tơdroăng rak ngăn kong tối phá xêh’’.

Ki păng ‘nâng gá ăm hlo, tơdroăng pêi pro tiô troăng hơlâ ‘no mơhá liăn ăm tơdroăng rak ngăn kong a kong pơlê Kon Tum ôh ti xê to pro hơ’lêh tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê, mơdêk ki rơkê ple\ng hnoăng pôu râng dêi hnoăng cheăng dêi kăn pơkuâ ngăn kong, mơdêk tơdroăng cheăng dêi mâu khu rơpo\ng hngêi, pơlê pơla, kuăn pơlê châ xo tíu pơcháu rak ngăn kong mê ối mơhnhôk hên kơxo# liăn ki tơlo ăm hnoăng cheăng mot tung kong, pơtrui ngăn, rak ngăn kong.

Kố cho tơdroăng ki kal vâ thăm mơdêk hnoăng cheăng pơlê pơla tung hnoăng cheăng rak ngăn kong, kum kơhnâ khât, kơdroh rơpo\ng kơtiê, rak tơniăn ăm tơdroăng rêh ối pơlê pơla, malối cho a kơpong hơngế hơngo dêi kong pơlê.

Khoa Điềm chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng