Mâu hâi mơ’nui hơnăm, hlo sôk ro tung rơpo\ng pôa Bloong Rum, hdroâng kuăn ngo Jeh - Triêng, hngêi ối a pơlê Dục Nhầy 3, cheăm tíu tơkăng kong Đăk Dục, tơring Ngọc Hồi, kong pơlê Kon Tum.

Mơgêi môi hơnăm pêi cheăng, pôa Bloong Rum sôk ro, báu pêng tung hnôu, hngêi ai 6 ngế kâ troh rơnó kơ’nâi ah xuân tá hâi tâi. Liăn ối hên há xua 3 ha pôm loăng dế lâk xo nếo tê môi iâ tê. Tiô pôa Bloong Rum, tơnêi pêt báu, tơnêi chiâk deăng dêi pôa xuân môi tiah vâi krâ pơlê Dục Nhầy 3 xuân bu ai to mê tê, laga hơnăm kố kơnôm hdrê báu nếo, xúa ki rơkê khoa hok tung pêi  pêt rak ngăn, xua mê pêi lo liăn hên tâ rơpo\ng ki lâi xuân phâi tơtô:

‘’Vâi krâ akố ki hên pêi báu klâng, pêi chiâk deăng tê laga hơnăm kố châ hên. Hơnăm kố mê sôk ro ‘nâng xua ôh tá ai kơbố kơklêa, rơpo\ng ki lâi xuân ai liăn vâ rôe tơmeăm. Kuăn ‘ne\ng mê châ hriâm tâp ôh tá ai ngế ki lâi ối a hngêi, nôkố hiăng ai tu\m tơmeăm kâ, ai tu\m kế xâp. Báu, pôm hơnăm kố pơrá chiâng, châ hên báu, hên pôm loăng’’.

Sâm Ngọc Linh kum mơngế Rơteăng a tơring Tu Mrông hluăn ing kơtiê

Hơnăm 2018, [a\ pơkâ mơdêk tơdroăng rêh ối ăm lối 275 rơpâu ngế vâi krâ hdroâng kuăn ngo, châ lối 53% pơ’leăng mâ dêi cheăm, kong pơlê Kon Tum tơmâng hên troh kơvâ pêi chiâk deăng. Tơdroăng kố hlo nhên khât tung tơdroăng rêh ối kuăn pơlê mâu hdroâng kuăn ngo tung kong pơlê, môi tiah: Rơteăng, Bơhnéa, Jeh - Triêng… lơ mâu hdroâng kuăn ngo nho\ng o ki ê, môi tiah: Tày, Thái, Mường, Dao [a\ hía hé, tơdroăng rêh ối pơrá kơnôm tung pêi chiâk deăng.

Ing tơdroăng hnê mơhno, mơhnhôk, to\ng kum dêi khu kăn pơkuâ rơtế kơvâ pêi chiâk deăng kong pơlê, kuăn pơlê thăm xúa hdrê nếo [a\ xúa khoa hok kih thuât tung pêi chiâk deăng, xua mê, pêi lo tơmeăm châ hên. Xua mê hơnăm kố yă mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng ki xiâm, môi tiah kơphế, kơxu, tiu pơrá iâ, laga pêi lo liăn rêm pơ’leăng mâ mơngế dêi kong pơlê Kon Tum xuân tâk sap ing lối 34 rơtuh liăn to 37 rơtuh liăn hluâ pơkâ mơ’no. Ki sôk ro tâ mê nếo cho hơ’lêh tơmiât tung pêi chiâk deăng dêi kuăn pơlê.

Veăng pơkuâ rak ngăn kong kum kuăn pơlê ai pêi lo liăn tơniăn

Pôa A Xê, hdroâng kuăn ngo Rơteăng, pơlê Văn Tó, cheăm Đăk Ui, tơring Đăk Hà, tối tiah kố:

‘’Nôkố tung pơlê rơpo\ng ki lâi xuân ‘nâi xúa kih thuât tung pêi chiâk deăng. Hên rơxế kái, rơxế pơchoh tơnêi teăng mơngế pêi. Tôh [a\ kơmăi kơmok tâi tâng. Păn mơnăn, pêt tơmeăm ki klâi xuân tăng hdrê nếo. Thế cho hdrê nếo mê pêi lo châ hên, kuăn pơlê nếo phâi tơtô môi tiah kố’’.

Tơmiât troh kơpong hơngế hơngo, kơpong hdroâng kuăn ngo, hơnăm 2018 kong pơlê Kon Tum pơtối po rơdâ hên túa pêi vâ kuăn pơlê pêi lo tơ’nôm liăn ngân. Ki má lối cho túa pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm kong a mâu cheăm: Tê Xăng, Măng Ri, Ngọc Lây dêi tơring Tu Mrông; túa pêt kơphế a kơpong ai kong prâi hngiú, reăng r^ng kim tuyến, sâm kơxái, đương quy a mâu tơring: Đăk Glei, Tu Mrông [a\ Kon Plông.

Túa pêt loăng pơkeăng pá kơdâm kong ăm vâi krâ hdroâng kuăn ngo pêi lo liăn hên

Ing mâu túa pêi kố hiăng hlo hên ngế pêi lo châ rơtal liăn ing pêt sâm Ngọc Linh, pêi lo châ rơtuh liăn ing pêt sâm kơxái lơ pêi lo rơtuh liăn ing kơphế kơpong kong prâi hngiú cho mơngế vâi krâ hdroâng kuăn ngo.

Pôa A Hơn, Kăn hnê ngăn Vi[an tơring Tu Mrông, tối ăm ‘nâi kơnôm mơnhông pêt loăng pơkeăng ki phá tơ-ê cho loăng sâm Ngọc Linh, hơnăm 2018 tơring kơdroh châ lối 6% rơpo\ng kơtiê hên tâ châ péa xôh tiô pơkâ tơdjuôm dêi kong pơlê.

‘’Kuăn pơlê ki rơhêng vâ tối tung pái cheăm Tê Xăng, Ngọc Lây [a\ Măng Ri pêt sâm Ngọc Linh loăng kơnía kố hiăng hlu\n ing kơtiê [a\ pro kro mơdro\ng ing loăng pơkeăng sâm Ngọc Linh. Vi [an tơring Tu Mrông hnê mơhno, séa ngăn vâ mâu khu tơru\m cheăng, mâu rơpo\ng pêt pro tiah lâi vâ châ tơ-[rê vâ mâu rơpo\ng châ xăm kơklêa kơdroh kơtiê ing loăng pơkeăng kố’’.

Vâ pêi lo liăn tơniăn ăm vâi krâ hdroâng kuăn ngo rêh ối achê kong, troh tâi hơnăm 2018, lối 193 rơpâu ha kong hiăng châ kong pơlê Kon Tum pơcháu rơpâu rơpo\ng kuăn pơlê, khu rơpo\ng [a\ pơlê pơla pơkuâ rak ngăn. Hơnăm kố ing kơxo# liăn mơhá rak ngăn kong mê rêm rơpo\ng pêi lo liăn dâng 7 rơtuh 300 rơpâu liăn, khu rơpo\ng dâng 39 rơtuh liăn [a\ pơlê pơla kuăn pơlê thôn dâng 115 rơtuh liăn.

Pôa Hồ Thanh Hoàng, Kăn pơkuâ rak liăn mơhá rak ngăn kong [a\ pêt mơjiâng kong dêi kong pơlê Kon Tum tối ăm ‘nâi, kố cho kơxo# liăn pêi lo krá tơniăn, kal khât vâ kuăn pơlê hơ’lêh tơdroăng rêh ối [a\ kum xăm kơklêa kơdroh kơtiê:

‘’Tơdroăng rêh ối dêi kuăn pơlê veăng pơkuâ rak ngăn kong châ hlo nhên, ki rơhêng vâ tối cho kuăn pơlê rêh ối tung kong, achê kong, kơpong hơngế hơngo, ki rơhêng vâ tối cho pá puât. Ing mê thăm hnê tung tơdroăng pêi ‘na kong, mơhnhôk kơdrâm mâu râ kuăn pơlê kơhnâ veăng tung tơdroăng pơkuâ gâk ngăn kong.

Kơdroh rơpo\ng kơtiê, tơniăn rêh ối pơlê pơla, rak kring kal kí tơniăn pơlê pơla a mâu pơlê cheăm, ki má lối a kơpong hdroâng kuăn ngo dêi kong pơlê’’.

{a\ tơdroăng po rơdâ pêi pro túa tơdâng tơ’mô, châ tơ-[rê, hơnăm 2018 tơdroăng rêh ối dêi lối 275 rơpâu ngế vâi krâ hdroâng kuăn ngo dêi kong pơlê Kon Tum hiăng hơ’lêh hên. Tơdroăng kố mơhno ing tơdroăng kong pơlê châ [a\ hluâ hên pơkâ mơ’no, môi tiah: kơdroh 3,5% rơpo\ng kơtiê dêi kong pơlê chu u ối 17%; mơdêk pêi lo liăn rêm pơ’leăng mâ mơngế ing lối 34 rơtuh liăn to lối 37 rơtuh liăn tơkâ hluâ pơkâ mơ’no; kơxo# kuăn pơlê cho hdroâng kuăn ngo ai theh [aoh hiêm khăm pơlât châ 95% [a\ hía hé.

Kố cho mâu tơdroăng ki châ tơ-[rê, xiâm kối ki kal vâ hơnăm nếo 2019 tơdroăng rêh ối dêi vâi krâ hdroâng kuăn ngo a kong pơlê Kon Tum kô pơtối châ mơdêk.

Khoa Điềm chêh

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng