Klêi kơ’nâi lối chât hơnăm rak ngăn hdrê loăng pơkeăng tung [ăng tơnêi kong, troh nôkố, kong pơlê Kon Tum ai lối 500 ha sâm Ngọc Linh châ pêt kong a mâu cheăm Măng Ri, Tê Xăng [ă Ngọc Lây ối tung tơring Tu Mrong. Mâu hơnăm a chê kố, kơnôm ing péa khu mơdró kâ pêt sâm a kong pơlê to\ng kum ăm hdrê, [ăng tơnêi kong pêt sâm Ngọc Linh dêi kuăn pơlê hlo re\ng châ po rơdâ.

Tơdroăng ki ‘ló phiu akố cho sâm Ngọc Linh bu pêt to pá kơdâm xâp hding dêi loăng ki chiâng xêh la ki xâp rơngiâp châ 70% [ă tơnêi ki a’ngêi sap ing 1.200 troh 2.500m tâng vâ pơchông [ă rơgâ têa kơx^ tung kơpong ngo ối tung kơpong pêt sâm Ngọc Linh. Xua mê, tâng pêt sâm Ngọc Linh, maluâ rơhêng vâ lơ ôh tơdroăng ki apoăng cho athế rak vế kong. Ngoh A Đạt, pơlê Đak Viên, cheăm Tê Xăng ăm ‘nâi, tơdroăng ki ko ‘nhiê kong vâ pêi chiâk deăng hiăng cho tơdroăng ki ton nah. Nôkố bô bố xuân rơhêng vâ rak ngăn vâ pêt sâm Ngọc Linh:

‘’Vâi krâ nho\ng o ôh tá ko ‘nhê kong, bu trâ văng mâu nhâ pá kơdâm loăng xo. Mê nếo pin pro ‘noăng, pin pêt pá kơdâm xâp hding dêi loăng kong. Vâi krâ nho\ng o rak vế ôh tá ko ‘nhiê kong’’.

Tung kơchơ tê mơdró, nôkố 1kg sâm Ngọc Linh ối drêh tung mê tá pôm, hlá [ă rêm to pôm hngăm môi lăng ai yă tê lối 120 rơtuh. Xua mê, bu kal pêt túa hdrê ki kố pá kơdâm xâp hding dêi loăng kuăn pơlê mơni kô kơdroh kơtiê krá tơniăn [ă mơ-eăm pro kro mơdro\ng.

Ki khât gá ăm hlo a mâu cheăm Măng Ri, Tê Xăng [ă Ngọc Lây ôh tá iâ rơpo\ng kuăn pơlê pêt châ lối rơpâu xiâm sâm Ngọc Linh chiâng mâu ngế ki kro mơdro\ng sap ing kong ngo pơlê, cheăm. Nôkố tá hâi kal troh tơdroăng ki pui xo pôm lăm tê, rêm hơnăm kuăn pơlê bu kal xo kloăng mơdâ hdrê sâm, rêm xiâm dâng 300 rơpâu liăn xuân châ kơxo# liăn ki hên.

Pôa Nguyễn Thành Chung, kăn pơkuâ Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu pêt kong Đăk Tô ăm ‘nâi, ai kơxo# liăn pêi lo hên sap ing tơdroăng pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm xâp hding dêi loăng mê kuăn pơlê hiăng rak vế xêh kong. Pơxúa ga cho môi tiah mê:

‘’Vâ rak tơniăn ‘na tơdroăng pêt sâm athế ai tơkâng loăng, athế rak kong. Tơdroăng ki mê cho ki apoăng, tơdroăng ki apoăng cho athế ai sâm. Sap ing mê, vâi athế rak ngăn kong [ă mơnhông pêt kong. Xua mê, tơdroăng ki ko kong pêi chiâk deăng gá hiăng pá ai xếo. Vâi hiăng hlê ple\ng ‘na tơdroăng ki hía kong cho hía sâm. Mê tơdoăng ki pơxúa tơdjuôm ăm pơlê pơla. Thăm nếo, ai pơxúa troh hên tơdroăng ki ê’’.

Păng ‘nâng gá ăm hlo, a kong pơlê Kon Tum, túa pơkâ pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm xâp hding dêi loăng dế cho tơdroăng ki xiâm pro ai pơxúa ăm tơdroăng cheăng kâ, cho rế rak vế kong tiô túa ki krá tơniăn. Jâ Y Xuôi, môi ngế kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo Rơteăng, xuân cho kăn pho\ hnê ngăn Vi [an kong pơlê Kon Tum hneăng hdrối ăm ‘nâi, kố cho rôh tơpui leăng mơnhên ăm tơdroăng ki pói rơhêng vâ xua xơpá ki pin hiăng trâm sap ing lối chât hơnăm kố, mê cho pro tiah lâi vâ hdroâng kuăn ngo rêh ing kong, pro kro mơdro\ng ing kong [ă ‘nâi rak ngăn kong.

Túa pơkâ pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm xâp hding dêi loăng ôh ti xê pro ai pơxúa ăm cheăng kâ mê ối tơtro [ă khôi túa, vêa vong, tơdroăng ki pêi cheăng [ă ‘na mơhno túa le\m tro dêi kuăn pơlê Tây Nguyên cho rêh ối [ă kong:

‘’Á pêt sâm mê cho rak ngăn kong. Ai kong ‘nôi mê kô ai têa. Ai têa mê ai tơdroăng cheăng kâ. Ai tơdroăng cheăng kâ mê nếo pơtối mơnhông rak vế tơniăn tung kring vế, gak tơniăn tung pơlê pơla [ă tơniăn tung rêh ối ăm kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo. Ti mê, kô ôh tá ai môi khu ki lâi chiâng vâ xúa ing tơdroăng kố vâ pro tơ’nhiê’’.

Ki kơnía dêi pơkeăng ga ai luâ 52 trếo Saponin, hên tâ tâng vâ pơchông [ă hên túa sâm ki ê, sâm Ngọc Linh nôkố hiăng cho ‘’tơmeăm ki git dêi lâp tơnêi têa’’ môi tiah rơkong tơpui tối dêi pôa Nguyễn Xuân Phúc, Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh drêng troh ngăn a kơpong pêt sâm Ngọc Linh dêi kong pơlê Kon Tum.

Vâ sâm Ngọc Linh chiâng kế tơmeăm dêi tơnêi têa, mơdêk troăng hơlâ pơkuâ ngăn dêi tơnêi têa, Chin phuh, mâu Khu xiâm, Kơvâ cheăng Tơnêi têa [ă khu kăn pơkuâ kong pơlê Kon Tum pơtối tơmâng ngăn khât, vâ kum ăm kế tơmeăm ki kố. Môi troăng hơlâ cheăng ki kân dế châ po rơdâ [ă sâm Ngọc Linh, [ă kuăn pơlê tung kong pơlê [ă mâu hnoăng cheăng rak ngăn kong kế, ngo ngối Ngọc Linh, tíu ki châ dó inâi cho kuâ hngêi dêi Tây Nguyên [ă xuân cho ki xiâm dêi mâu kơnho\ng têa kroăng a kơpong peăng tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên.

Mâu troăng prôk ki mơnhông pêt sâm Ngọc Linh

’Nâi ple\ng nhên ’na ki rơdêi dêi tơdroăng pêt mơjiâng loăng pơkeăng, ki malối cho tơdroăng pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm xâp hding dêi loăng, mâu khế hơnăm hdrối mê hía nah, Khu kăn pơkuâ Đảng kong pơlê, Ho#i đông hnê ngăn kuăn pơlê dêi Kon Tum hiăng mơ’no mâu tơdroăng pơkâ tiô tơdroăng cheăng ’na ’no liăn, mơnhông, pêt mơjiâng mâu hdrê loăng pơkeăng.

Tung mê, mơnhên tối, troh a hơnăm 2020 ah, kô mơnhông pêt dâng 2 rơpâu ha hdrê loăng ki pêt loăng pơkeăng tơchuôm, tung mê, ki vâ iâ ai 1 rơpâu ha sâm Ngọc Linh. Troh a hơnăm 2030 ah, mơdêk tơdroăng pêt loăng pơkeăng mơni kô tâk troh danag 25 rơpâu ha loăng pơkeăng, tung mê, ai dâng 10 rơpâu ha sâm Ngọc Linh.

Vâ khoh châ chiâng pêi pro tơdroăng cheăng ki mê, Ho#i đông hnê ngăn kong pơlê Kon Tum hiăng mơ’no mâu Tơdroăng pơkâ kơnôm ing túa ki pơcháu pêt kong, ăm mung kong ki rak ngăn kơnhong têa [ă kong ki pêt mơjiâng mâu hdrê loăng tiô tơdroăng tơkêa bro tung rak vế ngăn [ă mơnhông pêt kong krá tơniăn, hnối ai tá tơdroăng ki mơnhông tê mơdró tung kơpong ki tơ’mot tơmối mot ôm hyô, pêi chiâk pêi deăng [ă pêt mâu hdrê loăng pá kơdâm xâp hding dêi loăng, tâi tâng tơnêi ki pêt hdrê loăng mê ai lối 102 rơpâu ha. Maluâ ti mê, [ă tơnêi kong ki vâ chê 17 rơpâu ha kong ilâng, ga tơtro ’nâng [ă tơdroăng vâ pêt sâm Ngọc Linh dế nôkố ki ối chúa lôi lế, xua tơdroăng ki tơdjâk troh Luât mơdât.

Ki nhên ga, tiô pơkâ dêi Luât rak ngăn kong hơnăm 2017, tơdroăng mung tơnêi kong vâ pêt mơjiâng mâu hdrê loăng; pêi chiâk pêi deăng ki ai tơdjâk mơjiâng kong, pêi lo kế tơmeăm ing kong, păn kơ’nêi kơpôu ro, mơnăn mơnôa ki tơru\m pêi pro tung môi [ăng chiâk deăng ki mê; tê mơdró, ôm hyô tung kong kế, nhâ loăng, mơjiâng tíu pơtê pơto, xah hêi bu chiâng pêi pro a kong ki pêi mơjiâng kế tơmeăm. Ti mê, Khu kăn kong pơlê ôh tá phep ăm mung tơnêi kong ilâng vâ pơtối po rơdâ tơdroăng ăm pêt sâm Ngọc Linh.

A hâi pêi cheăng, tơpui tơno nếo achê pơla kố [ă mâu Khu xiâm, Kơvâ cheăng dêi Tíu xiâm tơnêi têa, mê kong pơlê Kon Tum pá môi hdroh nếo mơnhên tối: Tơdroăng pơcháu kong, ăm mung kong ilâng vâ pêt sâm Ngọc Linh [ă mâu loăng pơkeăng pá kơdâm xâp hding dêi loăng kong cho ôh tá ai ăm phep ko kếo loăng, ôh tá pro tơdjâk ki ’mêi dêi kong, tơdroăng ki ai xêh tung kong [ă hên h^n tơdroăng ki ê.

Tơdrêng amê, tơdroăng ăm mung tơnêi kong ilâng vâ pêt sâm Ngọc Linh kô kum ai hên hnoăng veăng pơkuâ rak ngăn kong, tơnêi kong ki hiăng châ pơcháu. Pôa Nguyễn Quốc Trị, Kăn pơkuâ Khu xiâm ngăn ’na rak ngăn kong vâ môi tuăn [ă tơdroăng pơkâ kố:

’’Á hlo sâm Ngọc Linh ki krê ga ti xê bu pêt pá kơdâm xâp hding dêi loăng kong, tâng pin ’nâi xúa tơmeăm khoăng ing kong kố mê ing tơná pin ki dế kring vế, rak ngăn kong. Rak ngăn kong cho vâ pêt loăng. Ngin hlo tiah kố, pêt sâm Ngọc Linh kố ôh tá ai tơdjâk ’mêi ki klâi troh kong, ôh tá pro ’mêi troh mâu tơdroăng ki Luât rak vế kong hiăng mơ’no. Xua ti mê, ngin vâ môi tuăn ’nâng tơdroăng ki séa mơnhên ngăn vâ ăm pin chiâng mung kong ilâng kố vâ pêt mơjiâng loăng pơkeăng’’.

Vâ thăm mơdêk ki châ pơxúa kân k^n ing kơxo# [ăng tơnêi kong ilâng tung pêt mơjiâng sâm Ngọc Linh, xuân môi tiah tơdroăng vâ pêt mơjiâng mâu hdrê pơkeăng ki ê pá kơdâm xâp hding dêi loăng, mê hâi lơ 2/3/2018, Vi [an hnê ngăn kong pơlê Kon Tum hiăng ai hlá mơ-éa pơtroh ăm Khu xiâm ngăn ’na chiâk deăng [ă mơnhông thôn pơlê séa ngăn, vâ môi tuăn ăm phep kong pơlê Kon Tum pêi pro mơnúa tơdroăng pơcháu kong, ăm mung [ă lối 8 rơpâu 800 ha kong ilâng ối tung [ăng tơnêi kong dêi Khu pơkuâ ngăn kong ilâng Ngoc Linh rak ngăn vâ pêt [ă mơnhông pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm xâp hding dêi loăng.

Pôa Nguyễn Xuân Cường, Ngế xiâm ngăn ’na chiâk deăng [ă mơnhông thôn pơlê mơnhên tối, vâ môi tuăn ’nâng tơdroăng ki kong pơlê kố mơnúa pơcháu kong, ăm mung kong ilâng vâ pêt sâm Ngọc Linh, la kal athế hbrâ kơchăng, pêi pêt tơmeăm athế rak ki dâi le\m dêi loăng kong:

‘’Rak vế ngăn kong cho pơkâ ‘na tơdroăng ki rêh ối dêi nhâ loăng, kong kế xua ga ai pro pơxúa ăm tơdroăng rêh ăm kuăn mơngế pin a tơnêi kố. Xua mê, kal athế ai Tơdroăng Tơkêa pêi. {ă tơdroăng Tơkêa pêi mê drêng pơtroh ăm Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa ngin vâ môi tuăn ‘na tung tơdroăng Tơkêa pêi mê hiăng hnê tối túa rak ngăn athế tơniăn má môi.

Tâng hmôu pơ pơcháu kong hmâng to lo vâ ăm kuăn pơlê, rơpo\ng hngêi lơ khu mơdró kâ, tâng vâi ôh tá ai ivá cheăng, mê kô tơ’lêi pro tơ’nhê mâu tơmeăm ‘na nhâ loăng, kế kong. Ing mê ah, kô ôh tá ai ki klâi vâ rak vế kong xếo.

Kal athế ai tơdroăng Tơkêa pêi i nhên, tung mê ai troăng hơlâ rak ngăn, kho\m châ vế ‘măn, ai séa ngăn cho troăng hơlâ ki krá kâk tung tơdroăng Tơkêa pêi mê. Thăm nếo, kô mơ’no tung tơdroăng séa ngăn dêi Ho#i đong chiâng hnoăng cheăng pêi đi đo’’.

Tung 3 hâi, sap hâi lơ 4 troh lơ 6/9/2018 pơla kố nah, pôa Nguyễn Xuân Phúc, Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh [ă Khu lăm pêi cheăng dêi Chin phuh hiăng troh a kong pơlê Kon Tum veăng hôp ’na ’No liăn vâ mơnhông pêt sâm Ngọc Linh Kon Tum [ă mâu hdrê loăng pơkeăng ki ê. Tơdroăng kố xua Vi [an hnê ngăn kong pơlê Kon Tum tơru\m [ă Khu xiâm ngăn ’na pơkeăng [ă Khu xiâm ngăn ’na chiâk deăng [ă mơnhông thôn pơlê tơku\m po. Tung pơla 3 hâi, Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh hiăng mơdoh chôu ki kal khât vâ tơpui tơno, hnê tối ’na pêi pêt hdrê sâm Ngọc Linh.

Klêi kơ’nâi lăm ngăn a kơpong pêt sâm Ngọc Linh a tơring Tu Mrong, tung chôu phut pêi cheăng [ă Khu pơkuâ ngăn Đảng kong pơlê Kon Tum, pôa Nguyễn Xuân Phúc hiăng ai hnê tối mâu tơdroăng ki kal vâ to\ng kum tah lôi ki ối tơvâ tơvân, pá puât tung tơdroăng cheăng, vâ la ngiâ, ôh pá ton xếo kong pơlê Kon Tum kô chiâng vâ mơnúa pơcháu kong, ăm mung kong vâ pêt sâm Ngọc Linh:

‘’ ‘Na tơdroăng ki mơnúa ki pơcháu kong, ăm mung kong ilâng vâ mơnhông pêt sâm Ngọc Linh [ă mâu hdrê loăng pơkeăng ki ê pá kơdâm xâp hding dêi loăng kong kô châ rak vế ngăn krá tơniăn.

Á pơkâ thế kong pơlê kal ai tơdroăng Tơkêa pêi mơnúa ăm mung tơnêi tíu kong ilâng vâ mơnhông pêt sâm Ngọc Linh [ă mâu hdrê loăng pơkeăng ki ê ăm Khu xiâm ngăn ‘na chiâk deăng [ă mơnhông thôn pơlê pơkuâ xiâm tơru\m cheăng [ă Khu xiâm ngăn ‘na pơkeăng [ă mâu kơ koan ai tơdjâk troh hnê tối, mơhno djâ, mơjiâng pro, séa mơnhên tơdroăng Tơkêa pêi tối tơbleăng ăm Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh tiô kơ hiâm mơno veăng kum tơ’lêi hlâu ăm Kon Tum mơjiâng chiâng môi kơpong ki pêt loăng pơkeăng pá kơdâm xâp hding dêi loăng kong’’.

{ă tơdroăng ki to\ng kum, ngăn khât ki krâu dêi Chin phuh [ă Khu kăn pơkuâ kong pơlê Kon Tum, ki tơ’lêi kân dê châ po rơdâ ăm tơdroăng mơnhông pêt sâm Ngọc Linh pá kơdâm xâp hding dêi loăng kong ilâng. Kố xuân cho rơkong tiâ mơnhên ăm môi tơdroăng ki đi đo nếo ai, đo đo kal ‘nâng a kong pơlê Kon Tum tối krê xuân môi tiah dêi kơpong Tây Nguyên tối tơchuôm, mê cho pro ti lâi vâ kuăn pơlê châ rêh ối kơnôm ing kong, pro kro ing kong [ă achê, rak vế ngăn kong.

Nhat Lisa prế Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng