Cheăm Đăk Hring, tơring Đăk Hà, kong pơlê Kon Tum ai 11 to thôn, pơlê. Lâp cheăm ai 1 rơpâu hdrê loăng cho dêi mâu ngế krê, tung mê, krê loăng kơxu ai troh 800 ha. Pêt kơxu, ki hên cho hâi ki lâi xuân lăm kúa xo chhá, la ôh ti xê kuăn pơlê ki lâi tung cheăm xuân ‘nâi nhên kih thuât kúa xo chhá.

Pôa A Khế, kăn hnê ngăn kuăn pơlê pêi chiâk deăng cheăm Đăk Hring ăm ‘nâi, klêi kơ’nâi séa ngăn, tơdroăng ki kúa chhá kơxu ôh tá tro kih thuât ki hmâ hlo hên a mâu rơpo\ng kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo:

‘’Klêi kơ’nâi ‘nâi nhên dêi Khu ngăn kuăn pơlê pêi chiâk deăng mê kuăn pơlê pin pêi cheăng tiô túa ki hmâ pêi dêi tơring, cheăm, tá hâi ‘nâi nhên klâi ôh. Rơpo\ng ki pro xôi cho rơpo\ng ki tá hâi veăng, rơpo\ng ki tá hâi hriâm, rơpo\ng ki tá hâi lăm kúa hên. Xua mê, kúa gá bu ‘nâi tiah mê xo’’.

Ngoh A Châu a xiâm loăng kơxu ki tro pơreăng xua kúa chhá ôh tá tro kih thuât

Drô péa pâ troăng ki tơdjêp sap ing cheăm Diên Bình, tơring Đăk Tô troh a cheăm Đăk Pxi, tơring Đăk Hà xo\n vâ chê 20 km cho to deăng kơxu. Ki hên [ăng tơnêi kố dế tung pơla kúa xo chhá. Troh achê [ăng deăng kơxu dêi môi rơpo\ng kuăn pơlê a k^ng troăng tơdroăng ki vâi kúa ngăn hơ-ui kơ loăng khât.

Hên xiâm loăng kơxu tro pro tơ’nhiê rơkong kúa môi tiah kố

A xiâm loăng kơxu vâ chê 10 hơnăm dế xông kân le\m, cho tíu ki vâi kúa pro kơhlong kơhlăng. Ôh ti iâ loăng ki vâi kúa troh tung dế hlo ki rơbông dêi loăng hlo pá gong trâm kong mêi ah têa châ toăng, pro pơreăng mot kâ ‘nhiê.

Rơpo\ng ki ai lối 1 ha loăng kơxu, ngoh A Châu, a pơlê Kon Hring, cheăm Diên Bình, tơring Đăk Tô ăm ‘nâi, ai hên xiâm kối pro chiâng tơdroăng ki kúa chhá kơxu ôh tá tro kih thuât:

‘’Hdrối nah á ai ngế o, gá lăm veăng tung rôh po lâm hriâm la vêh gá lăm kúa chhá. Hlo gá kúa, mê á nếo [ối kúa nếo ‘nâi. Hiăng ‘nâi la kúa, kúa re\ng gá chiâng tiah mê. Xua môi ngế kúa ôh tá kâi kúa tâi 1 ha. Ngế ki kúa rơkê bu châ 300 xiâm. Kúa tâi [ăng deăng ki mê gá kô tơ-[rê khât, ôh tá kúa [eăn, mê vâi kúa hmôu môi tiah mê. Vâ tối kơxu tê rơpâ vâi rơhêng vâ xo ah hmôi kúa 2, 3 hơnăm ah gá lo chhá hên, klêi mê vâi ko ‘nhiê dêi’’.

Tối ‘na tơdroăng ki ‘mêi dêi tơdroăng kúa xo chhá kơxu ôh tá tơniăn ‘na kih thua#t, pôa Lục Văn Tua, thôn 11, cheăm Đăk Hring, tơring Đăk Hà, ăm ‘nâi:

‘’Pin kúa ôh tá tro mê gá kô tơdjâk troh xo ah hmôi xua loăng kơxu mê pin hiăng kúa ôh tá tro mê ga ôh tá la lâi gá le\m xếo. Pin athế pơtê kúa lôi tiah mê ton iâ ‘nôi mê nếo kúa nếo’’.

Klêi kơ’nâi séa ngăn ki khât a hên kơdrum loăng ăm hlo, ki xôi hlo hên h^n khât ki kuăn pơlê trâm tung pơla kúa chhá kơxu cho kúa ôh tá tro, kúa xo\n [ă ching iăng lối râ, rơkong ki kúa ôh tá tro kih thuât.

Tơdroăng kố tơdjâk kân troh tơdroăng ki hơ’lêh trếo xuân môi tiah tơdjâk kân troh kơtôu dêi loăng kơxu. Rơtế [ă tơdroăng kúa ôh tá tro ‘na kih thuât, kuăn pơlê ối tro xôi ‘na tuăn hiâm tơmiât môi tiah tơdroăng ki klêi kơ’nâi kúa pôi tá xúa trếo rơmâ bliu vâ rak vế loăng. Kố cho ki xiâm kối chiâng pro drăng tíu kúa tro rế khăng [ă ai tơdjâk troh loăng ki ê.

Pôa Dương Văn Khẩu, kăn pho\ pơkuâ {ơrô Kih thuât, Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó, môi tung khu pêt loăng kơxu Kon Tum tối tiah kố, xiâm kối chiâng trâm tơdroăng kố, cho xua tung pơla hnê cheăng, kuăn pơlê iâ châ pêi tơdrêng [ă ko\ng, hên tíu tơdroăng ki pêi [ă ko\ng a loăng kong xo ôh ti xê loăng kơxu. Ki ê nếo cho xua tuăn hiâm, ‘na ki tơkrâu cheăng dêi kuăn pơlê tá hâi pro khât:

‘’Tơdroăng ki hnê tơdrêng mơni kuăn pơlê kô hlê tơdrêng la klêi mê tung pơla pêt mê vâi hiăng piu lôi. {ă mâu ngế ki ai kơpeăng ko\ng rơkê klêi kơ’nâi hnê vâi mơni kô kúa tơdrêng [ă sap ing mê chiâng tơdroăng ki hmâ pêi. La xuân ai ngế ki ‘nâi rơkê la vâi ôh tá vâ mơ-eăm tơche\ng tơmiât hên. Môi, péa hâi lăm kúa trâu luâ râ, xua mê, gá chiâng môi tơdroăng ki hmâ, môi tơdroăng ki chiâng ôh tá kâi mơdât xếo. Râng kế ki kúa, kúa trâu luâ râ, la hiăng ôh tá tro [ă môi tiah mê chiâng pá vâ kâi hơ’lêh’’.

Tơdroăng ki kuăn pơlê kúa xo chhá kơxu ôh tá rak tơniăn ‘na kih thuât, tơdjâk troh ki dâi le\m dêi chhá kơxu [ă ki dâi le\m dêi kơdrum loăng nôkố hlo hên khât a tơring, cheăm dêi kong pơlê Kon Tum.

Tâng ôh tá ai tơdroăng ki hnê tối, ‘mâi rơnêu tơdrêng mê ki tro lu\p ‘na cheăng kâ ôh ti xê to tơdroăng krê dêi tơrêm rơpo\ng kuăn pơlê, mê ối tơdjâk troh ki xiâm mơnhông mơdêk ki kong pơlê Kon Tum pơkâ mơ’no ăm hdrê loăng pêt ki kố.

  Khoa Điềm chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng