Rơpo\ng pôa Ksor Dư, kuăn ngo Jarai, ối  a [uôn Thim, cheăm Phú Cần, tơring Krông Pa, kong pơlê Gia Lai, hdrối nah ai 1,2 ha tơnêi chiâk, ôh tá kro mơdro\ng la bú bê vâ mơ’rêh dêi 10 mâu ngế tung rơpo\ng hngêi.

Ngoh A Lê Tung tung toăng hngêi le\m laga ối che#n liăn

Hơnăm 2014 [ă 2015, xua oh tá ai liăn vâ ‘no pêi cheăng, pôa mung 40 rơtuh liăn dêi môi rơpo\ng ki mơdró a chê pơlê vâ pêt pôm loăng. {ă kơxo# liăn laih tơvêh 5% tung môi khế, troh mơ’nui hơnăm 2016, tâi tâng kơxo# liăn ki mung [ă ki laih vâ chê 90 rơtuh liăn. Xua péa hơnăm kố cheăng kâ ôh tá pon mơhúa, kế tơmeăm pêt mơjiâng oh tá châ xo hên, pôa Dư ôh tá ai liăn vâ mơdrếo tơvêh dêi liah gá mê ngế ki mơdró hiăng hdjip xo tơnêi gá thế tơvêh che\n.

Pôa Ksor Dư (ếo ngiêt) khéa hơ’nêng drêng hơ’muăn ‘na mung liăn kơxo# liăn laih kơnâ ó

Rêh ối cheăng kâ hiăng hmâ [ă dêi chiâk ki mê, nôkố tơnêi hiăng hía, pá ai xếo, rơpo\ng pôa bú ‘nâi to lăm pêi cheăng vâi vâ hí ai liăn rôe bu bê kâ hâi tâi hâi tá. Rêm hdroh tối troh tơdroăng ki mung, mung ki tơvêh liah hên, pôa tơmiât kâi kơ khéa chiâng plăn tá kâi tơpui, xua ing tơdroăng mung mê pro rơpo\ng hngêi chiâng mot tung pá puât ó môi tiah dế kố:

‘’Tơnêi ki mê á hiăng hmâ, á hiăng po pông dêi sap ing nah. Bú môi hơnăm tê vâi hiăng xo tơnêi mê khéa ‘nâng ‘nâi pro ti lâi xếo. Kơdrâi á tối êh pôi tá hlâ, ăm vâi xo tơnêi mê, xo ah hmôi ai liăn rôe tơnêi ki ê nếo. La ‘nâi xo liăn u lâi, ai tơnêi mê nếo ai liăn, lăm pêi cheăng vâi tiah kố lo liăn hên ulâi. Khéa ‘nâng yoh, khéa pá kâi tối, ‘nâi pro ti lâi xếo’’.

Tơdroăng ăm mung liăn xo liăn laih kơnâ hiăng pro rơpo\ng pôa Ksor Dư chiâng pá puât

Tơdroăng mung liăn dêi Khu mơdró tơvêh laih hên hiăng hlo hên a mâu pơlê dêi hdroâng kuăn ngo a tơring Krông Pa, kong pơlê Gia Lai. Môi tung mâu tơdroăng ki xiâm mê cho xua kuăn pơlê pá vâ châ mung liăn hngêi rak liăn. {ă hngêi rak liăn kum mâu kơtiê bú ăm to rơpo\ng kơtiê [ă mâu rơpo\ng vâ chê kơtiê tê mung, la kơxo# liăn ki ăm mung mê xuân ôh tá bê vâ ’no pêi cheăng.

Tơdroăng ăm mung liăn xo liăn laih kơnâ dế troh a mâu pơlê dêi tơring Krông Pa

Tung pơla mê, kuăn pơlê ôh tá châ mung liăn ing hngêi rak liăn tê mơdró. Môi pâ cho xua tâi tâng kuăn pơlê ôh tá ai hlá mơ-éa khêi (cho hlá mơ-éa rak xúa tơnêi) ki chêh tơnêi tơná pin. Ki ê nếo xua ing mâu hngêi rak liăn tê mơdró tá khên ăm mung, tâng ăm mâu kuăn pơlê a kơpong hngế hngo, mâu rơpo\ng kơtiê xahpá, mâu kuăn ngo mung, xua tung mơdró kâ gá thế tơmiât nhên thế riân tâi ki pơxúa [ă ki kơdroh bă xâu ai tơdroăng ki oh tá mơhúa tung pơla ăm mung.

Pá vâ châ mung liăn ing hngêi rak liăn pro kuăn pơlê thế lăm tăng mung liăn dêi mâu khu mơdró. Ngoh Ksor Breng, kăn hnê ngăn Đoân  droh rơtăm cheăm Phú Cần, tơring Krông Pa, ăm ‘nâi, kố cho tơdroăng ki tơ’lêi pro ăm khu mơdró vâ châ hdjip kuăn pơlê. Kuăn pơlê hí thế chiu pá drêng mung liăn ki tơvêh laih hên, [ă hên mâu tơdroăng pơkâm hdjip ki ê:

‘’Kuăn pơlê cho mâu ki tro lu\p xêh. Mâu tíu mơdró kâ, mâu khu mơdró vâ châ kâ 2 hnoăng. Hnoăng ki má môi drêng pin mung liăn ki mê hiăng xo hdrối laih gá. Klêi mê, drêng pin tê tơmeăm ki pêi lo vâi ối hdjip yă nếo, xua pin hiăng mung liăn vâi hdrối.  Tâng pin tê pá kong, tê kơ mơngế ki ê yă gá kơnâ tâ iâ, la tâng pin tê pá kong pin ối lu\p tâ mê nếo, xua vâi kô riên laih thế pin tơvêh mê gá tơ-ê tâ’’.

Vâ tối ki ê, tơdroăng mung liăn mâu khu mơdró ki tơvêh laih hên ối cho ki xiâm cho ing tơdroăng ki kuăn pơlê pin ôh tá hlê ple\ng klâi. Ki hên mơngế ki mung liăn mê bú ‘nâi to tiah kố: 1 rơtuh liăn cho 30 - 50 rơpâu liăn môi khế, la hâi vâ riên liăn laih 3-5% tung môi khế, tơkéa vâ tối 36 - 60% tung hơnăm.

Tâng hơnăm ki mê pêi cheăng oh tá pon mơhúa, ôh tá ai kơxo# liăn vâ tơvêh laih, tơku\m péa pái hơnăm, laih nôu chiâng ai laih kuăn bú to kơxo# liăn laih tê hiăng hên luâ tâ kơxo# liăn ki mung a poăng. Kố cho ki xiâm vâ tối, hên ngế môi hơnăm tê mung la tâi 10 hơnăm hlối mơdrếo che\n laih la xuân ôh tá kâi tâi, mơ’nui thế tê dêi tơnêi, tê dêi hngêi vâ tơvêh che\n ăm mâu khu mơdró.

Khéa kho ‘nâng, xua kuăn pơlê ôh tá hlê ple\ng, hên ngế ôh tá vâ tơmiât nhên hdrối vâ mung, thăm nếo mung kơxo# liăn hên dêi khu mơdró. Môi tiah rơpo\ng hngêi ngoh A Lê Tung, [uôn Thim, cheăm Phú Cần, tơring Krông Pa, cho rơpo\ng kơtiê mê châ Hngêi rak liăn tơnêi têa ki kum mâu kơtiê ăm mung 20 rơtuh liăn vâ ‘mâi rơnêu pro hngêi ối. Ngoh tơmiât ‘mâi rơnêu hngêi teăng [ă tơdroăng ki mơjiâng pro hngêi mê ngoh Tung hiăng mung ki nôu pâ, nho\ng o tung pơlê châ 200 rơtuh liăn tơ’nôm a liăn ki mung dêi khu mơdró châ 150 rơtuh liăn. Hngêi hiăng pro  kân le\m, ôh tá môi tiah mâu rơpo\ng hngêi kơtiê ki ê la kơ’nâi mê, ngoh hiăng s^ng khéa tô tuăn vâ tơvêh dêi che\n, malối cho kơxo# liăn che\n dêi Khu mơdró. {ă kơxo# liăn laih 3% tung môi khế, rêm hơnăm, ngoh thế tơvêh ăm tơná khu mơdró lối 50 rơtuh liăn. Tung pơla mê, tâi tâng kơxo# liăn pê lo dêi rơpo\ng hngêi bú kơnôm to a 1,4 ha tơnêi chiâk ki pêt pôm loăng, ôh tá ‘nâi pro ti lâi nôkố rơpo\ng hngêi vâ kâi tơvêh dêi che\n mê ah:

‘’Á mung a pơlê kân Phú Túc. Laih ai 1 rơtuh thế mơdrếo 30 rơpâu liăn tung môi khế. A pá ‘nâng mê a mung, kâi tơvêh laih lơ ôh a hâi teăm ‘nâi ôh. A xuân tô tuăn, nôkố ‘nâi pro ti lâi vâ tăng liăn tơvêh dêi che\n, ‘nâi hơnăm kố mung hên ‘nâng. Nôkố má kơdrâi á ôh tá ‘nâi pêi ki klâi vâ tăng liăn tơvêh dêi che\n, ôh tá ‘nâi hơnăm ki lâi ah nếo kâi tơvêh tâi dêi liăn ki mung’’.

Tiô riân ngăn dêi mâu Ko\ng an tơring Krông Pa, kong pơlê Gia Lai, lâp tung tơring ai 88 rơpo\ng ki mơdró ăm lối 3.000 rơpo\ng mung liăn [ă kơxo# liăn ki ăm vâi mung hiăng lối 80 rơtal liăn, [ă kơlo laih ki sap ing 3 troh 5% tung môi khế. Đăi úy Trần Xuân Hoàng, kăn pho\ Khu Kring vế gak ngăn, Ko\ng an tơring Krông Pa tối ăm ‘nâi, tíu pêi cheăng hiăng séa mơnhên ngăn tơdroăng ‘no liăn ăm mung [ă mâu rơpo\ng ki mơdró, pơxâu phak mâu rơpo\ng ki pro ôh tá ta tro, pơtối thế mâu rơpo\ng ki mơdró tơhrâ pêi pro tro tiô pơkâ dêi luât tơnêi têa.

Maluâ tơdroăng ‘’Ăm vâi mung liăn thế tơvêh laih hên’’ pro hên ki tơdjâk troh tung rêh ối pơlê pơla, malối [ă mâu hdroâng kuăn ngo, la tiô Đăi úy Hoàng, kố cho tơdroăng ki vâi vâ mung xêh mê gá chiâng pá vâ pơxâu phak. Vâ mơdât tơdroăng mê, tơdroăng pêi pro ki xiâm cho hnê tối vâ kuăn pơlê hlê ple\ng iâ thế tơmiât nhên hdrối vâ mung.

‘’Xua ôh tá châ mung liăn ing mâu hngêi rak liăn, ôh tá ai liăn vâ pêi kâ mê kuăn pơlê chiâng lăm tăng khu ki ăm mung vâ mung, ai liăn vâ pêi cheăng kâ. Klêi tí tăng ngăn mê Ko\ng an tơring hiăng mơjiâng tơdroăng pơkâ hnê tối ăm kuăn pơlê tung kơpong hdroâng kuăn ngo, hnê ăm kuăn pơlê ‘nâi ki rơ-iô, ki chiâng pá tung tơdroăng mung liăn tơvêh laih hên xuân môi tiah mâu tơdroăng pơkâ dêi luât ki ai tơdjâk troh tơdroăng mung mê, vâ kuăn pơlê pôi tá mung xếo liăn ki tơvêh laih hên tiah mê ’’.

Tơdroăng kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo a mâu pơlê mung liăn khu mơdró ki tơvêh laih hên a tơring Krông Pa, kong pơlê Gia Lai hiăng hlo ing hên hơnăm kố. Vâ tối, kố cho tơdroăng ki rơ-iô [ă mâu kuăn ngo a mâu pơlê, pro kuăn pơlê ki ối a kơpong hơngế hơngo, kơpong kơtiê xahpá kô pá vâ kâi châ hluăn ing kơtiê, xua kơlo liăn mung tơvêh laih hên luâ râ. Vâ tối a tơdroăng ki ê, tơdroăng mâu khu mơdró, mâu tíu mơdró tơmeăm hên ki khât gá vâi mơdró liăn la hâi ai luât pơkâ, tá hâi châ pơkuâ ngăn, pro ngăn to vâi kâi vâ tăng liăn laih, pro pơxúa ăm dêi tơná ing mâu ngế kơtiê, la ôh tá ai môi tơdroăng mơdât ki klâi ôh.

Công Bắc chêh

Gương tơplôu [ă tơbleăng