Kơpong Tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên ai 19 to kong pơlê, pơlê kong kơdrâm [ă tơnêi vâ chê  152 rơpâu km2, ai lối 24 rơtuh ngế. Kơpong kố ai tơmeăm khoăng tơnêi tíu hên vâ troh ôm hyô, ai hên tơmeăm nhâ loăng kong kế, tơmeăm khoăng ki kơnía ton nah, ‘na mơhno mơjiâng ki le\m tro ton rôh nah. Lâp tung kơpong nôkố ai 12 plông tơ-raih tơ-[ai dế xúa ăm tơ-[rai hdrâp, [ă tơriah tơ-[ai lâp plâi tơnêi; 10 kơto tuk túa ki le\m a k^ng têa kơx^. Kố cho tíu tơku\m 14 tơmeăm khoăng ki kơnía dêi lâp plâi tơnêi [ă 40 tíu tơbâ dêi tơnêi têa ki le\m tơviah [ă hía hé.

Hơnăm 2018, riân tâi tâng kơxo# tơmối troh ôm hyô kơpong tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên châ dâng 56 hdrôh ngế, châ lối 60% kơxo# tơmối tung lâp tơnêi têa, la tâi tâng kơxo# liăn châ xo ing tơmối mot ôm hyôu vâ chê 19% tâng vâ pơchông [ă lâp tơnêi têa.

Ôm hyô ngăn tơmeăm khoăng ton nah a Huế hên tơmối troh ngăn

Pôa Nguyễn Đức Chính, Kăn hnê ngăn Vi [an kong pơlê Quảng Trị tối tiah kố, ôm hyô tung kơpong ối ai hên tơdroăng ki hâi tơru\m pêi:

‘’Môi tung mâu tíu ki ôh tá tơ-[rê cho tơru\m dêi kơpong. Quảng Trị ối tung pơla dế kong pơlê Quảng Bình [ă Thừa Thiên Huế, cho tíu ai mâu tơmeăm khoăng ki kơnía [ă mâu tíu nhâ loăng, kong kế ki vâi ô eăng. La tơdroăng tơru\m mơnhông mơdêk ôm hyôu pơla mâu kong pơlê [ă mâu khu mơdró tung kơpong tơniăn khât hlối veăng ai hnoăng pêi [ă dêi rơpó mê ôm hyô a kơpong Tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên mơnhông mơdêk hên tâ’’.

‘’Ôm hyô dêi kơpong Tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên châ klâ 3 kơpong: Peăng kơnho\ng tơdế tơnêi têa, K^ng têa kơx^ Tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên. Kơpong kố ai tíu ki le\m tơdro\m môi tiah Quảng Bình, Huế, Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Phan Thiết, Đà Lạt... mâu tơmối troh ôm hyô a kơpong kố hên la ai tíu ki hên ki iâ ôh tá tơdâng a tơrêm tíu, hâi tơ’mot tơmối ki kro mơdro\ng troh ôm hyô; Hngêi trăng tíu pêi cheăng, kơ’măi ki xúa ‘na ôm hyôu hâi ‘no mơjiâng pro tơdâng tơ‘mô, ki tơru\m tung mơnhông mơdêk hâi tơ-[rê, malối tơru\m mơjiâng pro tơmeăm ôm hyô ki tơviah. Pôa Lê Quang Tùng, Ngế xiâm pho\ ngăn ‘na mơhno túa le\m tro, tơ’noăng ivá [ă ôm hyô tối tiah kố, ki tơ-[rê cheăng ‘na ôm hyô a kơpong kố hâi tơ’mô:

‘’Nôkố kơpong Kong ngo Tơdế tơnêi têa mơnhông ‘na ôm hyô hâi tơ-[rê, hâi tơdâng tơ’mô, ai mâu kong pơlê ki ‘nâ hlo tơ-[rê ‘na ôm hyô, môi tiah: Đà Nẵng, Huế, Quảng Nam, Nha Trang - Khánh Hòa… La xuân ai mâu kong pơlê ki ê nôkố ôm hyô xuân cho tơmeăm khoăng thế pơkâ mơjiâng ‘na tơdroăng pơkâ, tung mê thế tăng mơngế pêi cheăng. Akố ngin vâ tối tiah kố, tơbleăng ‘na ôm hyô dêi mâu kong pơlê cho môi tơdroăng ki kal, tung mê tơbleăng kơpong xuân cho môi túa pêi pro ki vâ mơnhông mơdêk tung la ngiâ’’.

Tơdroăng cheăng ‘na ‘mot tơmối ôm hyô kơpong Tơdế tơnêi têa - Tây Nguyên trâm hên tơdroăng pá, môi tiah ‘na tơmeăm, tíu ôm hyô môi tiah dêi pó pơla mâu kong pơlê; tơmối ôm hyôu bú to lăm pơtê, xah hum têa kơx^, lăm ngăn mâu tíu [ă kâ mâu hmê kơchâi, ôh tá ai tơdroăng lăm xah hêi ro ngăn mơhno vêa vong ki le\m tro rêm kơpong [ă hía hé.

Tơdroăng pêi pro mâu tour ôm hyô hâi rơkê, hâi pêi trâu rơdâ, kơxo# mâu hâi tơmối ki ôm hyô koi pơtê bú iâ hâi. Tie#n sih Trần Đình Thiên, Ngế xiâm ngăn Viện cheăng kâ Việt Nam tối: tơmeăm khoăng ôm hyôu dêi mâu kơpong tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên gá hên la hâi tơru\m krá khât [ă dêi rơpó.

‘’Kơpong Tơdế tơnêi têa – Tây Nguyên ki tro gá tơdjêp tơru\m, la nôkố xuân hâi hlo tơru\m. Ki hâi tơru\m mê cho tơdroăng ‘’ pro vâ châ xo tơ’mot liăn’’ cho ôh tá xê tâi tâng ‘na ôm hyô. Drô k^ng têa kơx^ kơpong Tơdế tơnêi têa le\m la ki rơdâ vâ mơnhông mơdêk ‘na ôm hyôu bú a kơlo 300 troh 400 met tê. Đà Nẵng cho um méa ki mơnhông mơdêk ôm hyô la hâi ai tíu ki lâi ăm tơmối xah plâ kong măng. La ôm hyôu ôh tá xah a kơmăng, kơmăng koi, kơhâi xah hêi mê liăn ki ‘no hrê xuân tâ la lâi kâi tâi’’.

Xông tơpui a Hneăng hôp mơnhông mơdêk ôm hyô kơpong Tơdế tơnêi têa Tây Nguyên nếo po a pơlê kong kơdrâm Huế,  pôa Nguyễn Xuân phúc, Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa pơkâ ăm kơvâ ‘na ôm hyô pro ti lâi vâ tơmối mot ôm hyôu tăng troh lăm ôm hyô a Việt Nam krâm tâ, koi pơtê ton hâi tâ, hrê liăn hên tâ, pro ti lâi vâ ăm tơ’môi hơ’muăn tối tơdroăng ôm hyôu ki ro tơviah ăm dêi on veăng kuăn ‘ne\ng nho\ng o xiâm ‘nâi [ă ah vâi rơhêng vâ lăm troh há.

Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa tối tiah kố, tơdroăng ‘’pro hjip yă’’ ăm tơmối, tơdroăng  ki ôh tá le\m lơ pơklât tê tơmeăm lăm no#ng ăm tơmối, lơ heâk pơloi kơ tơmối [ă hên ki ê xuân ối hlo, klêi mê, tơdroăng pro ‘mêi troh ‘na ôm hyôu. Ngế pro xiâm hnê ngăn tơnêi têa pơkâ thế mâu kong pơlê tơring thế mơhno um méa ki le\m tro dêi kuăn pơlê, mâu ngế pêi cheăng ‘na mơhno túa le\m tro ăm tơmối ôm hyôu thế hmâ, ai tuăn tơdrăng. Mâu khu mơdró kal thế mơdêk hnoăng cheăng tơbleăng ki le\m dêi tơnêi têa:

‘’Mâu kong pơlê, tơring, cheăm kal séa ngăn, tối nhên mâu tơmeăm khoăng ôm hyôu dêi tơná pin ki dế ai nôkố hiăng châ tơbleăng xúa la hâi teăm châ tơ-[rê? Rơtế amê kal thế riân ngăn, klâ xoăng, mơhno ki ối má to lâi [ă tơku\m pêi tơdroăng cheăng ‘na x^ng xoăng tơmeăm khoăng ôm hyô. Thế mơ-eăm xo tơvêh mâu tơmeăm khoăng ôm hyô hiăng pơcháu la ngế xiâm pơkuâ ‘no liăn cheăng ôh tá ‘no liăn pro, ôh tá xúa lơ xúa ôh tá hlo tơ-[rê, pro tơ’nhê tơ’nhe\ng tơmeăm khoăng ki mê’’.

Tung hơnăm hiăng luâ, ôm hyô kơpong Tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên hiăng pro ăm hơ’lêh tơ-[rê tung tơ’mot tơmối troh ôm hyô tung kơpong kố. La vâ tơdroăng ôm hyô châ mơnhông tơ-[rê tơxâng [ă tơmeăm khoăng ki ai hlâu, mâu kong pơlê kơpong kố kal thế ai hên tơmeăm khoăng xúa ‘na ôm hyô ki nếo tơviah. Mâu kong pơlê kơpong Tơdế tơnêi têa [ă Tây Nguyên rơtế xup ko\ng [ă dêi rơpó vâ mơnhông mơdêk krá tơniăn tâ tung la ngiâ.

Lê Hiếu chêh

Gương tơplôu [ă tơbleăng