Troh a kong pơlê Kon Tum, sap ing tơring Kon Braih tơkâ luâ Đăk Hà lơ lăm troh a Đăk Tô, Tu Mrông [ă Kon Plông, mê pó kô trâm hlo on tơniâm dêi mơngế Rơteăng. Tơdroăng ki ‘ló le\m tro akố, ga phá tâ tơniâm dêi mơngế Xuăn, mê tơniâm dêi mơngế Rơteăng ga xuân ối vâ môi tiah troh a rơpâu hơnăm hdrối nah [ă túa pêi pro: mê cho tơdrong ki tâ hyôh pro [ă kéa chiu; 2 to klo\ng ki xup [ă loăng; 2 klo\ng ki mơ’no hyôh pro [ă klo\ng phêa [ă 1 to troăng tơnêi ki kâi râng [ă on khâng ki vâ mơ’no lo troh a khâng on.

Vâi krâ Rơteăng tơbleăng tối ‘na cheăng tiâm tơniâm a Măng t^ng Mơhno túa le\m tro-Ôm hyô Kon Tum

Pơtê ko\ng drêng dế tiâm, râng dêi kơdró ếo xut têa kơxôu ki ối krêa a kl^ng, mê pôa A Kênh, ối a pơlê Kon Cheng, cheăm Đăk Ui, tơring Đăk Hà pơchốu ko\ng a kơnoh on ki ối khâng ki dế prâu kơchâ, meăm ki ai kơchâ tâp a kơpêng, mơnhên tối tiah kố, ôh tá phá ki klâi [ă roh vâi krâ nah:

‘’Pâ, pôa pin roh nah pro ti lâi mê nôkố pin xuân pro ti mê ha. Ki kal má môi mê cho kéa chiu vâ pro tơdrong ki tâ hyôh. Nôkố pá ‘nâng vâ tăng la ga ôh tá ai xuân ôh tá khoh. Xuân môi tiah roh hdrối nah, tơniâm tiâm mơjiâng chiâng chăng, chiâng ’nêk vâ kuăn ’ne\ng lăm pêi chiâk pêi deăng. Pâ, pôa pin roh nah pro ti lâi mê nôkố pin xuân pro tiah mê há’’.

Tơdrong ki tâ hyôh [ă kéa chiu

Mâu vâi krâ ai hơ’muăn tối, roh ton nah a kơpong dêi mơngế Rơteăng, malối mê cho hdroâng Tơdrâ, rêm pơlê ki vâ iâ ai dâng chât to tơniâm. Mâu tơniâm ki kố, vâi hmâ prâu kơchâ on a rơnó lăm trâ chiâk, pêi nhâ báu [ă hdrối vâ xuâ báu. Ki xiâm dêi tơdroăng mê cho vâ ‘mâi rơnêu, mơjiâng pro nếo mâu tơmeăm pêi chiâk pêi deăng. Kế tơmeăm ki mơjiâng pro mê cho vâ kum ai tơmeăm xúa tung pơlê, ki u ối cho vâ lăm hơ’lêh tơmeăm khoăng [ă mâu hdroâng nho\ng o ki ê, thăm nếo tá troh a mâu pơlê cheăm, kong pơlê ki hơngế, môi tiah: Quảng Nam, Quảng Ngãi lơ lăm troh a kong têa Lếo [ă Kul.

Mơngế Rơteăng hiăng rơkê ple\ng khât ‘na kih thuât tiâm meăm

Vâ khoh ai meăm, mơngế Rơteăng roh nah lăm chiâ xo eâk meăm ki kơtó a ngo, [ă rơ-[u ki môi tiah prêi achê k^ng têa. Eâk meăm kố ga ai meăm hên.Vâ khoh chiâng meăm sắt, mê mơngế Rơteăng xúa loăng tung kong, cho Loăng Rling vâ prâu kơchâ ai khâng tô troh a 1 rơpâu đo# C. Pak^ng tơdroăng tiâm, ‘mâi rơnêu, kơl^ng mơjiâng mâu tơmeăm khoăng ki tiô tơná vâ, mê mơngế Rơteăng ối ‘nâi xo xúa hên mâu eâk meăm, kơchêa mơnhóu, kái kơpôu vâ mơjiâng tơmeăm ki krá kâk, le\m tâ. Plâ rơxông hiăng hmâ [ă túa tiâm tơniâm, mê pôa A Xê, ối a pơlê Văn Tó, cheăm Đăk Ui, tơring Đăk Hà hâk tơngăm tối:

‘’Á pôa hâk tơngăm ’nâng. Tơdroăng rêh ối dêi hdroâng kuăn ngo tơná pin tâng ôh tá tiâm pro ga xuân tá ti chiâng, ôh tá kâi chiâng erêh. Tiâm tơniâm ga cho kal khât, tiâm po vok pro chăng, hlong, pro ‘nêk vâ pêi chiâk pêi deăng, pêi klâng. Kơnôm ai tiâm tơniâm, cho kal athế ai meăm ki vâ tiâm’’.

Tá xê to ai pơxúa kân khât troh tơdroăng rôh nah dêi môi hdroâng kuăn ngo, mâu ngế Rơteăng hiăng hmâ tiâm tơniâm ối ai tơdroăng ki hâk tơngăm ki ê nếo: Mê cho veăng ‘no hnoăng, ‘no ivá ăm tơdroăng tơplâ kring vế pơlê pơla, rak vế tơnêi têa drêng ai khu xâ mot plâ. Plâ péa chal tơplâ Pơhlăng, tơplâ Mih nah, mơngế Rơteăng hiăng veăng kum ăm khu mô đo#i lối rơtuh to kế tơmeăm vâ pêi chiâk pêi deăng, kum kuăn pơlê, yu kit, mô đo#i châ phâi vâ lăm plâ xâ. Mâu têa, chăng, xo\ng, kơnó, kơtro [ă hên mâu tơmeăm khoăng ki ê dêi hdroâng kuăn ngo ing mê, pro khu xâ chiâng xâu pá khên lăm mot tung pơlê.

Tơdroăng rôh nah dêi khu mô đo#i a Kuân khu 5 ối chêh tối nhên: Hơnăm 1960 sap ing tơniâm tiô vâi krâ roh nah dêi mơngế Rơteăng, Tíu ki tiâm pro meăm gang C13, Kuân Khu 5, châ mơjiâng pro a pơlê Kon Blo, cheăm Đăk Kôi, tơring Kon Braih, kong pơlê Kon Tum.

Kố châ ngăn cho tíu ki vâ mơjiâng pháu hơnêa ki apoăng dêi Kuân khu 5 a Tây Nguyên tung mâu hơnăm plâ Mih nah. Tíu ki tiâm meăm kố ối hnê mơhnhôk mâu ngế ki rơkê má môi a mâu cheăm, môi tiah Đăk Ui, Ngọc Réo, Đăk Kôi vâ mơjiâng tơlo\ng ‘mrâm pháu [ă kông pháu hơnêa. Hơnăm 2017 tíu ki tiâm meăm kố kơnôm châ Vi [an hnê ngăn kong pơlê Kon Tum chêh tối tơmeăm khoăng ki kal roh nah dêi kong pơlê.

Maluâ ti mê, ai môi tơdroăng ki tơmiât [ă pói rơhêng vâ dêi pôa A Lễ, ối a pơlê Kon Chêng, cheăm Măng Cành, tơring Kon Plông ‘na cheăng tiâm tơniâm tiô túa tơlá dêi mơngế Rơteăng:

‘’Nôkố iâ hlo ai mơngế ki tiâm tơniâm. Mơngế ki ối a tíu hơngế râng chăng, râng ’nêk vok, chăng ’vo\ng djâ tê hên h^n troh a pơlê. Vâi krâ nho\ng o hlo tơ’lêi hlâu kal vâ rôe ki klâi vâi kô rôe. Ối khíu pâ idrâp tơmô tiâm tơniâm, chôu vế chăng, ‘nêk ki tơná mơjiâng pro ga cho tơdroăng ki kal păng ‘nâng. Athế ‘mâi mơnhông túa tiâm dêi pâ pôa pin roh nah’’.

Tung pơla chiâ xo tơmeăm khoăng tung kơdâm tơnêi Lung Leng, Plei Krông [ă hên mâu tơmeăm ki ê a kong pơlê Kon Tum, mâu ngế hriăn ple\ng hiăng châ hlo 18 tíu ki chiâ xo meăm sắt. Tơdrêng amê, ai hên kế tơmeăm ki pro [ă meăm cho tơmeăm ki pêi cheăng, têa [ă tơmeăm ki vâ rơnuâ châ ‘mế tung mâu tơnâp.

La mâu tơmeăm khoăng ki kố ăm hlo, kih thuât tiâm meăm dêi mơngế Rơteăng a Kon Tum hiăng chiâng pêi pro klêi troh tơdroăng ki rơkê [ă hiăng ai kơtăn kố sap ing 1 rơpâu 500 troh a 3 rơpâu hơnăm. Mâu ngế ki hriăn cheăng khoa hok ối mơnhên tối, mơngế Rơteăng kơvâ Tơdrâ cho kuăn pơlê ki krâm má môi rơkê tiâm tơniâm a Việt Nam [ă tung lâp Đông Nam Á.

Xua ti mê, tơdrêng [ă tơdroăng leh mơd^ng ki rơkê ple\ng, mê cheăng tiâm tơniâ xuân cho túa ki rơkê ple\ng ‘na mơhno túa le\m tro, tơdroăng rôh ton nah [ă khoa hok dêi mơngế Rơteăng a Kon Tum. Pôa Phạm Bình Vương, kăn [o# ngăn ‘na Mơhno túa le\m tro, tơ’noăng ivá [ă ôm hyô dêi kong pơlê Kon Tum tối ăm ‘nâi, cheăng tiâm tơniâm ga cho ai pơxúa kal khât [ă mơngế Rơteăng:

‘’Tiâm tơniâm ga ai pơxúa kân khât tá xo tê tung tơdroăng rêh ối. Tung mê, ai tá tơdroăng ki loi t^ng, tiô kơ tơdroăng ki loi tơngah vâi. Môi ngế kuăn drêng klêh klêa mơngế kơdrâi xuân athế pôu kuăn ki mê troh a tíu ki ai meăm. Mê cho tơmeăm khoăng ki khoh chiâng ai eâk meăm vâ mơjiâng tơmeăm khoăng. Sap ing hâi apoăng nah, vâi hiăng ai tơdroăng ki to\ng kum ăm vâi hdrêng’’.

Vâ tơniăn ăm tơdroăng tiâm tơniâm tiô khôi hmâ dêi mơngế Rơteăng, tung mâu hơnăm achê pơla kố kơvâ mơhno túa le\m tro dêi kong pơlê Kon Tum hiăng to\ng kum [ă ai mâu tơdroăng kơjo kum ki tơviah. Tung mâu tơdroăng ki kal ‘na mơhno túa le\m tro dêi khu kăn pơrá ai tơdroăng tối tơbleăng cheăng tiâm tơniâm dêi mơngế Rơteăng. {ă tơdroăng pói rơhêng vâ rak vế túa tiâm tơniâm, mâu ngế ki rơkê ple\ng dêi Rơteăng hiăng veăng kơhnâ khât ăm tơdroăng cheăng kố. A mâu thôn pơlê, ôh tá iâ mơngế ki rơkê hiăng kơhnâ mơhnhôk mâu vâi muăn, vâi cháu, pơlê pơla rak vế tơdroăng ki po rơdâ tung túa cheăng tiâm tơniâm kố.

Khoa Điềm chêh

Nhat Lisa tơplôu [ă tơbleăng