***Rơtế [a\ rơkâu rêm ngế kuăn pơlê ivá mo sêi têi ‘răng [a\ pon mơhúa tung hơnăm nếo, pôa Y Blih Mlô, ối tối cho pôa Miêo, kăn pơkuâ pơlê Pưk Pro\ng, cheăm Ea H’nong, tơring }ư Kuin ối pơchân mâu nho\ng o mơngế hdroâng kuăn ngo ôh tá kơxiâm tơdroăng hriâm túa pêi cheăng kâ, pêi chiâk deăng vâ cheăng kâ rơpo\ng rế hía rế châ mơnhông tơtêk.

‘’Lâp tơnêi têa Việt Nam, rêm hdroâng nho\ng o rơtế dêi pó tơdjuôm ivá môi tuăn, kum dêi pó tung rêm tơdroăng. Mâu nho\ng o Xuăn rơtế kum dêi pó, hnê mơhno mâu nho\ng o mơngế kuăn ngo pêi [ối, pêi tiô mâu túa ki rơkê tơtro, túa ki vâi hiăng rơkê ple\ng sap ing nah. Tu\m tơdroăng pin thế hriâm mê nếo ‘nâi, nếo chiâng pêi’’.

***Kơnôm châ Đảng, Tơnêi têa to\ng kum, hnê mơhno vâi krâ nho\ng pêi pro mâu túa pơkâ pêi cheăng, pêt hdrê loăng ton hơnăm môi tiah kơxu, kơphế, tơdroăng rêh ối dêi vâi krâ nho\ng o Rơteăng a thôn Giang Lố 1, cheăm Sa Loong, tơring Ngọc Hồi, kong pơlê Kon Tum hiăng hơ’lêh. Vâi krâ nho\ng o a kố hiăng ai tu\m tơmeăm kâ, ếo xâp, hên rơpo\ng hiăng ‘nâi xúa khoa hok kih thuât tung pêi chiâk deăng, mơ-eăm pro kro mơdro\ng.

Pôa A Vây, krâ pơlê, thôn Giang Lố 1, cheăm Sa Loong, tơring Ngọc Hồi, kong pơlê Kon Tum sôk ro, tối tiah kố:

‘’Hơnăm hiăng luâ á hlo tơdroăng rêh ối dêi vâi krâ nho\ng pin a kố hiăng chía tơtêk tâ. Tung hơnăm nếo kố á pơtối mơdêk hnoăng cheăng dêi môi ngế krâ pơlê hnê khe\n kuăn cháu tơru\m, tơku\m pêi cheăng kâ, pêt hdrê loăng ton hơnăm. Chiâ kloh păn ká, păn chu, í vâ mơdêk tơdroăng rêh ối rế hía rế phâi tơtô tâ, mâu rơpo\ng hngêi rế hía rế hơniâp ro tâ.

Kơnôm ai Đảng, Tơnêi têa, tơmâng ngăn, to\ng kum á rơhêng vâ vâi krâ nho\ng o thôn pơlê pơtối pêi pro tơ’noăng dêi rơpó pêi cheăng kâ, pê kế tơmeăm khoăng, păn mơnăn mơnoâ, tí tăng ‘nâi túa pơkâ pêi cheăng ki nếo. Drêng hơnăm nếo kố, á rơkâu vâi krâ nho\ng o, droh rơtăm, kuăn ne\ng tung pơlê đi đo ai ivá rơdêi, hơniâp ro, mơnhông mơdêk [ă tơniăn le\m‘’.

***Klêi kơ’nâi môi hơnăm muih treăm, klâng pêt báu a pơlê Pi Nao, cheăm Nhân Đạo, tơring Dak Rlâp, kong pơlê Dak Nông hiăng klêi pôe xo châ báu hên. Pôa Điểu K[ang, kăn pơkuâ [on Pi Nao tối ăm ‘nâi, kơnôm kăn [o# kơhnâ hnê mơhno kih thuât pêt, rak ngăn xua mê nếo pêi lo châ 7 ta#n/1ha, hên má môi sap ing hdrối nah troh nôkố.

Sap ing hdrối Têt Lo hơnăm nếo, vâi krâ hiăng hbrâ xế báu ăm teăm rơnó. Troh hơnăm nếo, vâi krâ kô pơtối muih treăm vâ po rơdâ [a\ng sap ing 13 ha tâk 18 ha, vâ pêi lo châ hên, ôh tá ai rơpo\ng ki lâi kơklêa.

‘’Hơnăm nếo hiăng troh, pơlê ngin pói vâ po pông tơ’nôm klâng vâ pêi báu, vâ xing xoăng ăm mâu rơpo\ng ki tá hâi ai klâng lơ rơpo\ng kơtiê ki ôh tá bê kế kâ. Hdrối nah, tá hâi ‘nâi pêi klâng, châ báu iâ, 1 sao bu dâng 3, 4 tă tê. Vâi krâ nôkố rế hía rế ‘nâi xúa khoa hok tung pêi klâng xuân pêi lo châ báu hên. Sap ing hdrối Têt, tiô khôi vâi krâ xuân hiăng hbrâ pêi, vâ teăm rơnó, teăm rơnó mêi vâ xế báu teăm rơnó’’.

***Hơnăm nah, a cheăm Yang Tao, tơring Lak, kong pơlê Dak Lak hiăng pêi châ 12 tơdroăng pơkâ ‘na thôn pơlê nếo ‘na kơxo# mơngế ai cheăng pêi. Mơnhên tơdroăng mơjiâng thôn pơlê nếo athế mơdêk tơdroăng rêh ối ăm kuăn pơlê, cheăm hiăng po tơ’nôm hên túa pơkâ mơnhông mơdêk pêi chiâk deăng, môi tiah păn ro, pêt plăng, po tíu pêi cheăng ton nah cho pro kế tơmeăm [ă tơnêi hneăn kum ăm tơdroăng ki mơnhông mơdêk ôm hyô.

Cho tơring ki ai hên kuăn pơlê hdroâng kuăn ngo rêh ối, cho a kơpong ôm hyô long Lak, cheăm Yang Tao hiăng mơdêk tơdroăng cheăng ton nah dêi vâi krâ nho\ng o vâ po troăng ăm mơnhông mơdêk cheăng kâ ki nếo.

Pôa Y Thiêm Kuan, kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Yang Tao, ăm ‘nâi:

‘’Tơdroăng ki le\m tro dêi cheăm Yang Tao, mê nôkố vâi krâ nho\ng xuân pơtối rak vế hnoăng cheăng pro kế tơmeăm [ă tơnêi hneăn, kơnôm mê rế hía rế tơ’mot tơdroăng tơmâng ngăn dêi tơmối ôm hyô tung kong pơlê [ă mâu kong pơlê ki ê. Hên tơmối kong têa ê hiăng tăng troh vâ tí tăng ‘nâi ‘na khôi túa le\m tro dêi vâi krâ nho\ng o M’nông.

Cheăm hiăng mơ-eăm rak vế tơdroăng cheăng pro kế tơmeăm [ă tơnêi hneăn hnối to\ng kum mâu vâi krâ vâ tăng tơ’nôm kơxo# liăn pêi lo ăm tơná nho\ng o sap ing tơ’mot tơmối mot ôm hyô. Hơnăm 2019, cheăm kơjo kum ăm tơdroăng cho mơnhông mơdêk cheăng kâ ăm kuăn pơlê, tung mê ki hên cho tơtro\ng troh pơlê pro kế tơmeăm [ă tơnêi hneăn. Nôkố, cheăm hiăng kum 3 rơpâu met karê tơnêi vâ pro kế tơmeăm pơkâ ăm hnoăng cheăng ki pro kế tơmeăm [ă tơnêi hneăn’’.

***Sôk ro tơdah rơnó hơngui nếo, rơtế [ă tơdroăng ki tơmiât túa pơkâ cheăng, hên rơpo\ng, pơlê cheăm a Tây Nguyên hiăng pơxiâm pêi mâu tơdroăng cheăng, môi tiah xo tơdroăng ki pon mơhúa sap ing apoăng hơnăm, tơngah môi hơnăm nếo pêi châ hên tơdroăng ki tơ-[rê.

***Kơxo hâi má péa Têt, nâ Bùi Thị Kim Mai, thôn 5, cheăm Hòa Thuận, pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak hiăng rơmêt dêi kơchâi tê a kơchơ. Tung hơnăm nah, nâ tê kơchâi hiăng châ liăn hên, kum nâ tung tơdroăng rêh ối [a\ pơlât dêi kơnốu. Hơnăm nếo kố, nâ xuân vâ rơpo\ng nâ mo sêi têi ‘răng, tê mơdró châ liăn hên vâ tơdroăng rêh ối tơniăn tâ:

‘’Hơnăm ki lâi xuân tiah mê, pơtê hâi má môi Têt tê, hâi má péa Têt hiăng lăm tê, vâi rôe hên. Á pói vâ plâ hơnăm pêi cheăng kâ tơtêk, kro mơdro\ng’’.

***Hvái ngăn môi hơnăm hiăng tơkâ luâ, pôa Y Tô {krông, a [uôn Tơng Jú, cheăm Ea Kao, pơlê kong kơdrâm {uôn Ma Thuột, kong pơlê Dak Lak sôk ro [ă mâu tơdroăng klâi ki rơpo\ng hiăng pêi klêi. Pôa sôk ro, mâu tơdroăng ki tơche\ng tơmiât tung hơnăm pơrá châ tơ-[rê, rơpo\ng hiăng rơnêu dêi hngêi trăng krip le\m tâ. Tung tơdroăng ki sôk ro mâu hâi hơngui, pôa hiăng pơkâ túa ki tơche\#ng tơmiât pêi cheăng kâ, ‘no liăn pêi cheăng [ă loi tơngah kô trâm tơdroăng ki hơniâp ro tâ:

‘’Tơdroăng rêh ối rế hía rế chía niân tâ, rêm hơnăm hlo gá rế bâ eăng tâ hơnăm hdrối. Á roê mâu kế tơmeăm, rơxế kơmăi kơmok vâ xúa tung tơdroăng cheăng kâ dêi rơpo\ng hngêi, ‘mâi rơnêu hngêi trăng ăm gá le\m tâ vâ tơdah Têt troh rơnó hơngui. Pơtối mê á hbrâ rơnáu pêi cheăng nếo, lăm a chiâk pơchoh pêi tơnêi mê nếo tôh dêi kơdrum kơphế’’.

***Thôn Dà Huynh, pơlê kân Đinh Văn, tơring Lâm Hà, kong pơlê Lâm Đồng ai lối 80% pơ’leăng mâ mơngế cho mơngế K’ho. Hơnăm hiăng hluâ, hên rơpo\ng tung thôn hiăng khên tơnôu hơ’lêh hdrê pêt, thăm păn loăng yâu vâ xo hdrong vê prế [a\ păn mơnăn mơnôa, mơ-eăm mơnhông cheăng kâ dêi rơpo\ng hngêi.

Nâ Ka My, ối a thôn Bồ Liêng tối, tơdroăng cheăng kâ mơnhông tơtêk, tơmiât xuân hiăng hơ’lêh, rơpo\ng ki lâi xuân tơdah Têt phâi tơtô, sôk ro:

‘’Tơdroăng rêh ối tâng pơchông [a\ hơnăm hdrối mê hía nah hiăng hơ’lêh xua vâi krâ hiăng ‘nâi pêi cheăng kâ. Nah vâi krâ kâ hdrối chêl kơ’nâi, tê tơmeăm tro vâi hdjip yă, tơkôm to rơnó krí xo tơmeăm nếo ôu kâ tu\m, [a\ nôkố hiăng mơnhông tơtêk hên. Vâi krâ hiăng mơ-eăm hơ’lêh hdrê pêt, pêt kơchâi drêh tu\m túa, xua mê tơdroăng cheăng kâ hiăng mơnhông. Klêi mê, pơlê nôkố hiăng ai troăng [ê tong, prôk lăm tơ’lêi hlâu, hngêi trăng châ rơnêu le\m xua mê hiăng tơ’lêi hlâu ăm kuăn pơlê tu\m têk.

Ki rơhêng vâ tối, xua tuăn tơmiât hiăng rơkê hôm tâ hdrối nah xua mê a tíu kố hiăng tơmâng khât Têt âm l^t, hngêi ki lâi xuân tơku\m pơtê [a\ xah hêi, rơnó hơngui pêng păng tơdroăng sôk ro, hơniâp le\m’’.

***Hâi apoăng dêi hơnăm nếo, pôa Angưm lăm pôu, rơkâu tâi tâng mâu rơpo\ng tung pơlê Aluk, cheăm Kdang, tơring Đăk Đoa, kong pơlê Gia Lai. {ă hnoăng cheăng cho ngế ki kum cheăng ‘na khăm pơlât, pôa rơhêng vâ mơhnhôk kuăn pơlê tung pơlê pơrá veăng roê baoh hiêm khăm pơlât ki mơhno\ng vâ xêh, vâ rak tơniăn ivá châ chăn kum ăm tơdroăng rêh ối, pêi cheăng kâ:

‘’Tâi tâng mâu rơpo\ng tung thôn athế veăng roê baoh hiêm khăm pơlât, vâ tơ’lêi hlâu tung tơdroăng ki khăm pơlât. {ă mâu rơpo\ng kơtiê mê Tơnêi têa hiăng hbru ăm, pák^ng mê, athế veăng roê baoh hiêm. Hngêi trăng athế kơpuih văng krúa, rêh ối tơru\m. Tamo châi mê athế chơ djâ ngi hngêi pơkeăng cheăm pơlât, tâng châi râ athế pơtroh a râ tơring, tâng a râ tơring ôh tá kâi prêi mê athế djâ troh a râ kơpêng. Pôi tá lôi drêng lâi hiăng châi râ ah mê nếo chơ tâk troh a hngêi pơkeăng. Ai ivá ‘nôi mê nếo kâi pêi tâi mâu tơdroăng cheăng’’.

***Ngoh Rơ]om Nguưr cho ngế chêh hlá tơbeăng dêi Um tivi hdroâng kuăn ngo, VTV5. Tung hên hơnăm hiăng hluâ, ngoh hiăng troh hên pơlê a kơpong hơngế hơngo vâ chêh ‘na mâu ngế ki le\m, rơkê tung pêi chiâk deăng, rak vế khôi le\m hdroâng kuăn ngo tơná. Ngoh pói vâ tung hơnăm nếo kô ai ivá mo sêi têi ‘răng vâ kêi đeăng hnoăng cheăng dêi tơná:

‘’Tung hơnăm 2019, á pơtối pêi cheăng a mâu pơlê kơpong hơngế hơngo. Á pơtối chêh xo mâu ngế ki le\m, pêi cheăng kơhnâ, pêi cheăng kâ rơkê, tơbleăng troh ăm rêm ngế ‘nâi. Tơdrêng amê á pói vâ vâi krâ a mâu pơlê thăm rế xúa khoa hok kơmăi kơmok tung pêi chiâk deăng vâ châ tơ-[rê, mơnhông ki rơdêi tung pêi chiâk deăng dêi tơná.

Á pói vâ mâu [ai chêh á kô tơdjâk troh vâi krâ, kum vâi krâ hlê ple\ng tâ mê nếo tơdroăng mơnhông khôi túa le\m hdroâng kuăn ngo [a\ mâu khôi le\m nge# thuât, leh mơd^ng tiô khôi vâi krâ, tơdroăng cheăng tiô vâi krâ nah môi tiah teăn hmôu, ếo pơtâk, teăn pong chêa, hnê ăm rơxông kơ’nâi chiâng pêi vêa tiô vâi krâ nah há’’.

***Hơnăm nếo hiăng troh [ă rêm hngêi, rêm pơlê dêi Tây Nguyên. Kố cho rôh vâ vâi krâ nho\ng o a mâu pơlê cheăm rơtế ‘nân ối dêi [ă rơpó, tơpui tơno, pơkâ mơ’no mâu hnoăng cheăng dêi hơnăm nếo. {ă kố xuân cho rôh mâu krâ pơlê, mâu kăn pơkuâ thôn, mâu ngế ki châ kuăn pơlê loi nhuo#m mơdêk dêi hnoăng cheăng dêi tơná tung mơhnhôk kuăn pơlê pêi pro tro mâu troăng hơlâ dêi Đảng, Tơnêi têa, xuân môi tiah mơ-eăm tâ tung pêi cheăng kâ.

Pôa Y Hăn, kăn pơkuâ ngăn Chi [o# pơlê Klót, cheăm Kon Gang, tơring Đăk Đoa, kong pơlê Gia Lai, tối:

‘’Cho kăn pơkuâ chi [o# pơlê Klot, á xuân đi đo mơhnhôk vâi krâ nho\ng o mơ-eăm pêi báu klâng, kơphế. Maluâ hơnăm kố nah yă kơphế tê ôh tá ai yă la ôh ti xê tiah mê pin ôh tá vâ pêi xếo. Athế mơ-eăm rak ngăn kơphế ăm gá le\m, đi đo tơche\ng tơmiât yă kế tơmeăm kô to kơnâ. Tâng pơchông [ă hdrối nah, vâi krâ nho\ng o hiăng ai mâu tơdroăng ki hơ’lêh môi iâ ‘na tơdroăng ki hlê ple\ng tung tơdroăng rêh ối phâi tơtô, rak ngăm ăm kuăn ‘ne\ng cháu chái hriâm tâp to\ng kum pơxúa iâ ăm pơlê, cheăm, ăm pơlê pơla. Drêng Têt hơnăm 2019 kố á pâ rơkâu rêm ngế tơdah rơnó hơngui sôk ro, ai hên ivá mo le\m, tơru\m tơrôa, pêi cheăng kâ châ tơtêk’’.

A Sa Ly – Katarina Nga tơplôu [a\ tơbleăng