Tíu gâk ngăn kong {uôn Yă Wa\m a tơring }ư Mgar, kong pơlê Dak Lak cho 1 tung tíu gak ngăn kong châ hơ’lêh pro ing ko\ng ti gak ngăn kong sap ing hơnăm 1996. {a\ tơdroăng kếo loăng pêt loăng, Ko\ng ti ối tê mơdró, pêt [a\ uâ mơdiê kơphế, mơjiâng pro phon vi sinh…

Xua mê, drêng pơkâ pêi pro, hnê mơhno dêi Chin phuh ‘na tơdroăng ôh tá ăm lăm tung kong ki ai xêh, ko\ng ti ôh tá pá tung tăng cheăng pêi ăm mâu ngế pêi cheăng [a\ liăn ngân môi tiah ko\ng ti gâk ngăn kong ki ê. Ki rơhêng vâ tối, kong [a\ [a\ng tơnêi kong dêi ko\ng ti hiăng kơdroh hên ó ‘nâng. Ing hnoăng pơkuâ lối 16 rơpâu 900 ha kong, klêi kơ’nâi hên xôh tro xo tơvêh, hơ’lêh xiâm kối ki xúa, [a\ng tơnêi kong dêi ko\ng ti bu u ối tơdế, [a\ 8 rơpâu 500 ha, tung mê, bu ai 5 rơpâu 500 ha kong.

Môi tơdroăng nếo cho tung kơxo# 8 rơpâu 500 ha tơnêi xua Ko\ng ti kố pơkuâ, hr^ng rơpo\ng mơngế Mông lo ing ê troh ko ‘nhê kong, mơdâng pro hngêi, muih kong pêi chiâk deăng ôh tá tro luât. Bu to lâi chât rơpo\ng mot rêh ối a kố, laga xua ôh tá mơdât sap apoăng mê nôkố hiăng chiâng kơpong kuăn pơlê rêh ối hmâng to lo vâ a tơnêi kong [a\ tâi tâng lối 216 rơpo\ng. Hiăng ai lối 1 rơpâu ha kong chiâng tơnêi ối [a\ kơdrum pêt loăng plâi ton hâi, maluâ tung lơgât xuân cho kong, cho tơnêi pêt kong xua Ko\ng ti {uôn Yă Wăm pơkuâ.

Pôa Trần Thanh Lâm, Kăn pơkuâ Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó, môi khu pêt kong {uôn Yă Wa\m tối ăm ‘nâi: Kong pơlê hiăng pơkâ kơpong kuăn pơlê rêh ối, [a\ lối 350 ha tơnêi ối, tơnêi pêi chiâk deăng vâ djâ kơxo# kuăn pơlê ki hdi xo tơnêi kong troh a kố rêh ối.

Laga tơdroăng ăm kuăn pơlê mot tung kơpong pơkâ kố môi tiah ‘’rup kêt dro ‘măn a kơđiah’’, bu chât rơpo\ng mot rêh ối môi pơla măng t^ng, klêi mế, pơtối tơbriât xo tơnêi kong ki hiăng hdi xo hdrối mê.

Pá puât má môi cho ‘na tơdroăng pơkuâ gak ngăn kong, cho tơdroăng kuăn pơlê hdi xo tơnêi kong vâ pêt mâu prá alâi. Tơdroăng pơkâ 03 ai chêh tối: [a\ [a\ng deăng kuăn pơlê hdi xo sap hơnăm 2008 ngiâ kố cho xo tơvêh ôh tá chêl liăn. Laga ko\ng ti tơku\m xo tơvêh tơnêi kong trâm hên pá puât. Tối ko\ng ti khu ki pơkuâ kong, laga ôh tá ai hnoăng ki klâi.

Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu pêt mơjiâng [a\ gak ngăn kong Peăng Hdroh Tây Nguyên, a cheăm Quảng Trực, tơring Tuy Đức, kong pơlê Dak Nông, pơkuâ lối 23 rơpâu ha tơnêi kong, tung mê [a\ng kong ki ai xêh cho 20 rơpâu ha. Ko\ng ti Peăng Hdroh Tây Nguyên hiăng klâ 5 kơpong, 1 tíu rak vế loăng pơlái kong kế, kuăn kiâ kong.

Khu pơkuâ kong dêi ko\ng ti ai 69 ngế, châ rôe tu\m kế tơmeăm pêi cheăng. Laga kong akố xuân ối tro ko ‘nhê, tơnêi kong xuân ối tro hdi tơbriât. Pôa Phạm Hòa Dũng, Kăn pơkuâ Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó, môi khu pêt mơjiâng [a\ rak ngăn kong Peăng Hdroh Tây Nguyên tối ăm ‘nâi: Nôkố ai 60 rơpo\ng mơngế hdroâng kuăn ngo hiăng hdi xo tơnêi kong dêi ko\ng ti vâ mơjiâng pro hngêi, mơjiâng pro kơdrum, chiâk deăng pêt loăng plâi ton hâi.

To a hơnăm 2017 kố, hiăng ai tơ’nôm 15 rơpo\ng ing Bình Phước mot ối akố, ‘nhê 20 ha kong dêi ko\ng ti vâ mơjiâng pro hngêi [a\ pêi chiâk deăng.

Vâi krâ hdroâng kuăn ngo a kong pơlê Bình Phước tối vêh a kơtâo ton vêh mơjiâng pro pơlê, xua mê hdi xo tơnêi dêi Ko\ng ti pơkuâ. Ko\ng ti hiăng tơbleăng a kong pơlê. Maluâ pơla péa kong pơlê hiăng pêi cheăng, hôp vâ mơhnhôk vâi krâ ôh tá chiâng hdi xo tơnêi kong, laga kuăn pơlê ôh tá vâ tơmâng. Troh nôkố khu rak ngăn kong hiăng pro mơ-éa pơxâu phâk liăn [a\ 15 rơpo\ng kố. Laga troh nôkố, mâu rơpo\ng pro đơn săm tơkêng a râ kơpêng. Xua mê tơdroăng pơkâ thế tiô xuân tá hâi pêi pro.

Tơnêi khêi bazan a tơring Tuy Đức cho tơtro ăm tơdroăng mơnhông pêt loăng plâi ton hâi, môi tiah: loăng plâi hôt, kơphế [a\ ki rơhêng vâ tối cho xiâm tiêu. Rêm ha tơnêi chiâng vâ pêt tiêu, pêi lo liăn châ 500 rơtuh liăn. Ko ‘nhê kong vâ chối báu, pêt alâi, klêi mê, tê ăm ngế ki ê hiăng châ xo lối hr^ng rơtuh liăn.

Kố cho xiâm kối vâ kuăn pơlê ti tăng troăng ko ‘nhê kong, hdi xo tơnêi kong. Kong a Tuy Đức hiăng [a\ dế tro ko ‘nhê chiâng mâu kơdrum pêt tiêu, kơphế.

A kơpong kong dêi Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu pêt mơjiâng [a\ gak ngăn kong Quảng Sơn, tơring Dak Glong, kong pơlê Dak Nông, tơdroăng hdi xo tơnêi kong hlo hên h^n hiăng hên hơnăm kố [a\ rế hía rế ai hên troăng hdi xo tơnêi kong. Ngo pêt loăng hngó hiăng lối 25 hơnăm nôkố hiăng tro ko ‘nhê, răng hlâ hên h^n. Achê mâu loăng hngó tro ‘nêk ‘nhê kố cho kơdrum tiu, kơphế, thăm nếo hiăng mơjiâng pro hngêi kân le\m rơdâ.

Pôa Đinh Văn Qúy, Kăn hnê ngăn Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu pêt mơjiâng [a\ rak ngăn kong Quảng Sơn rơbok: Ko\ng ti ôh tá ai liăn vâ pro lơgât nhên ‘na [a\ng kong xua ko\ng ti pơkuâ! Xua mê, nôkố to lâi ha kong tro ko ‘nhê, tơnêi tro hdi xo, Ko\ng ti ôh tá chiâng vâ xêo nhên. Tung lơgât xuân cho kong, xuân cho tơnêi khu pêt mơjiâng [a\ rak ngăn kong dêi ko\ng ti laga hiăng pêi chiâk deăng ăm khu môi ngế, khu pú hên.

Pôa Qúy mơnhên: Kong tro ko ‘nhê, tơnêi tro hdi xo xua tơdroăng môi tuăn, axoa\ng ăm dêi pó liăn ngân.

Nôkố tơdroăng pơkuâ rak ngăn kong khu kăn pơkuâ ôh tá ‘nâi pro ti lâi xếo. Ngế ki ai hnoăng kân má môi vâ rak ngăn kong cho khu kăn pơkuâ. Pak^ng khu pơkuâ kong laga bu ai hnoăng cheăng châ hlo [a\ tơbleăng tối, ôh tá ai hnoăng tơleăng. Drêng châ hlo [a\ tơbleăng mê khu kăn pơkuâ ôh vâ tơmâng, pro dêi tơná ôh tá ‘nâi. Thăm nếo drêng vâi ko ‘nhê kong, vâi hdi xo tơnêi [a\ dế pêt loăng plâi xuân ôh tá chiâng rup vâi, bu krếo mâu kơ koan cheăng troh tê. Ai mâu roh krếo tâi tâng mâu kơ koan cheăng troh; laga bu ối ngăn vâi pêi. Ngế ko\ng an mê tối: ngế pêt mơjiâng [a\ rak ngăn kong tối: á ôh tá ai hnoăng, xua tơnêi kố ôh tá xê kong xếo. Mê cho tơnêi kong ki tro hdi xo, bu ai ngế ki vê hdró tơnêi ai hnoăng tơleăng. Laga ngế ki vê hdró tơnêi ai ‘nâng drêng hiăng pêi cheăng klêi. Mê cho pơxâu phâk liăn, cheăm tâng rơhêng mê, vâi kô pơxâu phâk liăn, tâng ôh tá rơhêng vâ mê lôi.

A kong pơlê Dak Nông nôkố ai 41 khu tê mơdró châ Vi[an kong pơlê pơcháu, ăm mung tơnêi [a\ kong vâ mơ’no liăn pêi chiâk deăng, pêt kong. Drêng châ pơcháu kong [a\ hiăng chiâng ngế pơkuâ kong, tâi tâng mâu khu tê mơdró kố ti tăng troăng vâ kếo xo loăng. Thăm nếo, vâi tăng troăng kếo xo loăng kong, klêi mê, pro chiâng tơnêi pêi chiâk deăng. \

Bu tung 10 khế dêi hơnăm 2017 kố, kơ koan séa ngăn kong pơlê Dak Nông hiăng săm tối 15 roh, [a\ 48 ngế xôi kếo loăng, ‘nhê kong. Tung mê, hên ngế cho kăn pơkuâ, kăn pho\ pơkuâ, kăn pơkuâ [ơrô rak ngăn kong, kăn pơkuâ ko\ng an.

Nôkố, kăn pơkuâ, pho\ pơkuâ, kăn pơkuâ [ơrô kih thuât rak ngăn kong dêi ko\ng ti, môi tiah: Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó, môi khu pêt mơjiâng [a\ rak ngăn kong Trường Xuân, tơring Dak Song; tíu uâ pro loăng Đăk Hà, tơring Dak Glong; Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó môi khu pêt mơjiâng [a\ rak ngăn kong Đức Hòa, tơring Dak Song hiăng tro rup vâ séa ngăn tơdroăng mơhía kong châ chât ha, thăm nếo châ hr^ng ha kong a mâu ko\ng ti kố tro ko ‘nhê, tơnêi kong tro hdi xo chiâng tơnêi pêt loăng plâi ton hâi.

Ngế pro xiâm hnê ngăn Chin phuh hiăng hnê mơhno ôh tá ăm mot tung kong hiăng lối môi hơnăm tơdế. Laga mâu kong a Tây Nguyên xuân ôh tá châ tơniăn, xuân u ối mâu ngế tong loăng kong, lơ kuăn pơlê hdi xo tơnêi kong, [a\ ngế ki pơkuâ kong drêng vâi châ pơcháu hnoăng rak ngăn kong, mê cho tơná vâi ki kếo, uâ, ko loăng kong hmâng to lơvâ./.

A Sa Ly tơplôu [a\ tơbleăng