Tiô Khu pơkâ [ă ‘no liăn cheăng Gia Lai, hneăng hơnăm 2016 troh nôkố, tơdroăng ‘no liăn cheăng dêi kong pơlê hiăng châ hơ’leh nhên khât [ă tơdroăng ki tơ’mot ‘no liăn cheăng châ hên tiô pơkâ. Tung 4 hơnăm, kong pơlê hiăng tơ’mot vâ chê 400 tơdroăng tơkêa, tâi tâng kơxo# liăn chêh inâi ai 321 rơpâu rơtal. Tâng pơchông [ă hdrối, kơxo# tơdroăng tơkêa tâk 4,6 hdroh, kơxo# liăn tâk 12 hdroh. Tung mê, kơvâ on tơhrik ki ‘mâi pro nếo hlo hơ’leh tiô túa ki tơtro, [ă lối 160 tơdroăng tơkêa on tơhrik kơtâu ing hyôh khía [ă hyôh tô mâ hâi, tâi tâng ki têi troh 24 rơpâu MW.

Tâng hơnăm 2018, drêng tối tơbleăng tơdroăng tơkêa kơtâu [ă tô mâ hâi ki apoăng dêi lâp tơnêi têa, Gia Lai ăm hlo ki ai hlâu a kong pơlê cho tơdroăng ki hơ’leh hên tung la ngiâ, mê mâu tơdroăng ki ai khât ‘na ki pơxúa ki pêi pro klêi sap ing mâu tơdroăng tơkêa hiăng tối tơbleăng, cho rơkong tối mơnhen ‘na ki ai hlâu mê.

A Ko\ng ti tơlo liăn on tơhrik Gia Lai, sap ing khế 1 troh khế 3 hơnăm 2019, drêng tơdroăng tơkêa on tơhrik kơtâu [ă tô mâ hâi châ pơxiâm xúa pêi pro, hiăng kum tâi tâng ki tơkâ dêi khu mơdró kâ tâk vâ châ 2 hdroh tơdế tâng vâ pơchông [ă hơnăm 2018. Ki rơhêng vâ tối cho tung 16 toăng hngêi kơmăi on tơhrik ki ko\ng ti cho tíu ki pro, on tơhrik kơtâu [ă tô mâ hâi bu ai 2 to hngêi kơmăi la hiăng djâ troh 51% ki tơkâ. Long têa ai 14 to hngêi kơmăi, la ki tơkâ bu châ 47%.

Pôa Hồ Phước Thành, kăn pơkuâ Khu ngăn ‘na pơkâ [ă ‘no liăn cheăng kong pơlê Gia Lai, ăm ‘nâi, ai 44 tơdroăng tơkêa on tơhrik kơtâu [ă khía [ă tôu mâ hâi, tâi tâng ki têi ai 6 rơpâu MW, hiăng châ pơtroh ăm Khu xiâm ngăn cheăng kơmăi kơmok [ă tê mơdró. {ă kố cho tơdroăng ki kal vâ cheăng kâ pơlê pơla Gia Lai mơnhông tơtêk tung hneăng la ngiâ:

‘’Tung pơla 5 hơnăm la ngiâ mâu tơdroăng tơkêa kố châ tối tơbleăng pêi pro mê tâi tâng kơxo# liăn ‘no tung lâp pơlê pơla a Gia Lai kô tâk hên. Rơtế amê, tơdroăng cheăng kâ kơmăi kơmok  ngin kô châ hơ’leh tiô túa ki tơ’lêi hlâu má môi. Kố cho tíu vâ kong pơlê ai mâu rôh vâ mơnhông mơdêk’’.

Hngêi kơmăi on tơhrik kơtâu [ă hyôh tô mâ hâi a tơring }ư\ Jut, kong pơlê Dak Nông

Rơtế [ă Gia Lai, mâu tíu ki pro on tơhrik kơtâu [ă tô mâ hâi ối châ pro a lâp lu mâu kong pơlê Dak Nông, Dak Lak. Kuăn pơlê, khu mơdró kâ a mâu kơpong ki tô ó má môi, môi tiah Krông Pa, kong pơlê Gia Lai, Ea Súp, kong pơlê Dak Lak, }ư\ Jut, kong pơlê Dak Nông hiăng châ hlo troăng prôk hơ’leh tơdroăng cheăng kâ tơ-[rê, châ khe\n cho phiu ro vâ hơ’le pêt loăng ngiât chiâng hơ’leh tâp trăng on tơhrik, rêm ha ki kơnâ châ 3 rơtal liăn/1 hơnăm, tâk 40 hdroh tâng pơchông [ă pêi chiâk deăng. Pôa Nghiêm Hồng Quang, kăn pho\ hnê ngăn Vi [an tơring }ư\ Jut, kong pơlê Dak Nông on tơhrik kơtâu [ă tô mâ hâi ôh ti xê pơkâ kum ki xơpá ăm troăng ‘no liăn cheăng a mâu kơpong tơnêi ki xơpá, mê ối mơhnhôk mâu khu ki ‘no liăn cheăng ki ê tăng troh a kong pơlê kố:

‘’Tơ-[rê má môi [ă tơring mê cho hơ’leh tơdroăng cheăng kâ, má 2 cho mơdêk liăn ngân ăm kong pơlê, má 3, cho tăng cheăng pêi ăm kuăn pơlê tung kong pơlê. Ki kal nếo cho ai tơdjâk troh khu mơdró kâ, mâu khu ki ‘no liăn cheăng ai tuăn hiâm loi tơngah drêng troh [ă tơring kô châ koh tơdah [ă pro tơ’lêi hlâu’’.

Kuăn pơlê tơring Krông Pă], kong pơlê Dak Lak hiăng krí dêi plâi sầu riêng

Tung pơla on tơhrik krúa hiăng châ mơnhên ki rơdêi, kum ăm kơvâ cheăng [ă kơmăi kơmok  mâu kong pơlê Tây Nguyên tăng hlo troăng prôk ki nếo mê kơvâ pêi chiâk deăng xuân ai troăng prôk tơxâng. Mơgêi hơnăm 2019, mâu kong pơlê mơgêi 10 hơnăm mơjiâng thôn pơlê nếo, ăm hlo mâu tơdroăng ki hơniâp ro, [ă 260 to cheăm pêi pro klêi 19 tơdroăng pơkâ.

Klêi kơ’nâi 10 hơnăm mơjiâng thôn pơlê nếo a Tây Nguyên xuân ôh tá la lâi pơtê a mâu pêi klêi tơdroăng pơkâ thôn pơlê nếo, a tơdroăng ki ‘no liăn cheăng mê ối pro ăm ivá kuăn pơlê krá tơniăn tâ, drêng ai lối hr^ng rơpâu rơpo\ng hluăn ing kơtiê [ă lối rơpâu rơpo\ng mơ-eăm chiâng mâu ngế ki kro mơdro\ng.

Ai mâu cheăm hiăng tơtêk tung tơdroăng pơkâ pêi lo liăn a tíu kuăn pơlê rêh ối. Môi tiah cheăm Ea Yông, Ea Kênh, tơring Krông Pa], kong pơlê Dak Lak, pôa Trần Thành Vinh, kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Ea Kênh, ăm ‘nâi:

‘’Vâi krâ nho\ng o akố hiăng pêt plâi sầu riêng hên sap ing hơnăm 2012. Hơnăm la ngiâ, [ă dâng 1 rơpâu ha châ krí xo, ki iâ hlái plâi sầu riêng dêi cheăm xuân châ 7 rơpâu ta#n. {ă yă tê tung 3 hơnăm vêh ngi kố mê kơxo# liăn châ xo ing plâi sầu riêng kô châ 350 rơtal liăn, pêi lo liăn rêm ngế tung lâp cheăm cho sap ing 35 rơtuh kô tâk troh 70 rơtuh liăn/1 ngế/1 hơnăm. Mâu hơnăm ki pơtối, pêi lo liăn kô hên tâ nếo, xua sầu riêng akố mơni kô châ 30 troh 50 ta#n tơrêm ha’’.

Rơtế [ă ivá kuăn pơlê châ mơdêk, ki rơdêi ‘na pêi chiâk deăng dêi Tây Nguyên ối châ pơxiâm ing tơdroăng ki rơdêi kơnôm mơdêk ‘no liăn cheăng tung pêi chiâk deăng uâ mơdiê [ă hnoăng cheăng dêi kơchơ tê mơdró. Tung hơnăm 219, mâu kơpong ki pêt krui kơxái, [ơr, priât, kân rơdâ dêi kong pơlê Gia Lai hiăng châ khu mơdró kâ roê, têng pro kế tơmeăm kâ ki tâ tung kơhôp, tâ tung lơ’lo, vâ tê ngi kong têa ê.

A Dak Lak, kế tơmeăm ki pro ing plâi mắc ca, ca cao hiăng châ pro chiâng mâu kế tơmeăm ki má mơ’nui môi tiah têa rơmâ mắc-ca, socola, [ơr ca cao. Pôa Đinh Gia Nghĩa, Kăn xiâm pho\ pơkuâ Ko\ng ti, Tơlo liăn pro kế kâ tê ngi kong têa Đồng Giao DOVECO ‘no liăn cheăng a kong pơlê Gia Lai [ă pôa Trương Ngọc Quang, kăn pơkuâ Ko\ng ti pêi cheăng tiô rơnó ca cao Nam Trường Sơn, ‘no liăn cheăng a kong pơlê Dak Lak pơrá tối, kơmăi kơmok uâ mơdiê kô kum ăm kơvâ pêi chiâk deăng Tây Nguyên mơ-eăm tung hneăng la ngiâ:

‘’Tung troăng hơlâ pơkâ ngin a Tây Nguyên tối tơdjuôm [ă Gia Lai tối krê tung pơla 5 troh 10 hơnăm nếo mơni kô chiâng kơpong ki xiâm ‘na plâi, kơchâi, pôm ki kân dêi lâp tơnêi têa. Malối cho loăng plâi kâ môi tiah krui kơxái, [ơr, xik, priât. Tiah mê troăng prôk ngin sap ing 5 troh 10 hơnăm nếo kô po tơ’nôm sap ing 1 troh 2 to hngêi kơmăi a kong pơle Gia Lai kố [ă ki têi sap ing 100 – 200 rơpâu ta#n kế tơmeăm/hơnăm’’.

‘’A Dak Lak ai hên kế tơmeăm ki xiâm ‘na ki dâi le\m hiăng châ mâu ngế ki roê xúa tung tơnêi têa [ă kong têa ê mơnhên tối khât. Laga, tá hâi tơtro\ng khât ‘na tơdroăng ki mơjiâng mâu um méa [ă rêm to kế tơmeăm gá pá. Á tơmiât tơdroăng ki rêm cheăm môi kế tơmeăm cho ivá vâ kum mâu tíu xuân môi tiah mâu rơpo\ng kuăn pơlê tê mơdró ai tơdroăng ki tối tơbleăng [ă ai troăng hơlâ pơkâ tơtro vâ mơjiâng mâu kế tơmeăm ki pêi pro châ tiô tơdroăng ki rơhêng vâ’’.

Tây Nguyên dêi mâu hơnăm hdrối ai to tô, to khía ki ôh tá ai inâi. La mot tung hneăng ki nếo, mâu khía ki mê nah hiăng châ pơkâ cho mâu ivá ki kal, mơdêk kơmăi kơmok dêi kơpong mơnhông tơtêk. Pêi chiâk deăng Tây Nguyên dêi mâu hơnăm hdrối nah cho pêi chiâk deăng, nôkố dế rế hía rế hlo tơ-[rê [ă uâ mơdiê [ă kơchơ tê mơdró. Cheăng kâ Tây Nguyên tung hneăng ki nếo hiăng pơxiâm vâ mơhno tối tơdroăng ki le\m, tơ-[rê.

Dương Đình Tuấn chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng