Tây Nguyên dế tung rơnó tôu mơdrăng khăng khoăng, la ƀăng tơnêi kong a ngo Ia Cor, ối tung cheăm Gào, kong pơlê Gia Lai xuân ối drêh ngiât lĕm. Têa a plông Ia Cor hiu ing kơnhŏng troh hdroh, mâu hdrê loăng pêt a cheăm Gào xuân ối drêh ngiât lĕm, hyôh kong prâi rơngiâp lĕm. Mơhno dêi kŏng ngi kong kân rơdâ, pôa Puih Long, krâ pơlê, a pơlê De Chí hâk tơngăm rế teăng mâ kuăn pơlê tung pơla pêi pro tơdroăng ki rơkâu xối ăm kong. Tung rôh tơplâ xâ nah, kố cho tíu pro kăch măng Kơpong 9, “kong hding mố đô̆i, kong râ tâ tá khu ‘mêi”.

Luâ 50 hơnăm klêi kơ’nâi hâi châ tơleăng lĕm, pôa Kpuih Long, krâ pơlê teăng mâ vâi krâ kuăn pơlê pleăng mâu kế tơmeăm, rơkâu xối pâ xeăng kong rak vế kuăn pơlê drêng kong prâi ôh tá tơniăn, ăm ai hên têa, vâ mâu hdrê loăng pêt chiâng drêh lĕm, tơdroăng rêh kâ ối kuăn pơlê phâi hơtôu. Ôh ti xê “rơkâu pâ” pôa Kpuih Long ối hnê pơchân kuăn pơlê mơdêk ki hlê plĕng rak ngăn kong; pôi tá ko ‘nhiê kong ôh tá tro luât, kơhnâ pêt loăng, rêh ối tro hmâ ƀă kong.

“Hiăng sap ing ton nah mơngế Jarai ngin, sap ing chal jâ pôa nôu pâ hiăng ‘nâi tiah kố: rơhêng vâ mâu hdrê tơmeăm pêt chiâng xông kân lĕm, plâi kơtốu mê athế chôu pâ troh ngo kong ƀă rơkâu xối pâ mâu xeăng tŏng gum. Kong xuân ăm kuăn pơlê ai kơto têa rơngiâp lĕm. Nôkố, kong loăng hiăng xông kân lĕm, drêh ngiât hơniâp lĕm. Á rơkâu pâ mâu xeăng ăm kong mê tro tôu ‘ló vâ kuăn pơlê pêt pôm, chối báu pơrá lo lĕm, pêt tiu, kơphế, kơxu chiâng drêh ngiât lĕm; kuăn pơlê phâi hơtôu”.

Pôa Rmah Ngo – Tổ trưởng Tôh pơkuâ gâk ngăn kong pơlê De Chí, cheăm Gào ăm ‘nâi, pơlê De Chí tơdah xo gak ngăn 400 ha kong chiâng xêh, ƀă pơlê O Grang pakĭng mê xuân tơdah xo dâng 300 ha. Pakĭng mê, ối ai mâu rơpŏng kuăn pơlê tung pơlê ối pêt lối chât ha kong, pro pơxúa pêi lo liăn ăm kuăn pơlê. Kơxô̆ liăn châ xo rêm hơnăm châ xúa tung mâu tơdroăng cheăng dêi pơlê, la ki pơxúa ‘na kong prâi tơnêi tơníu xua kong djâ ăm tơdroăng rêh ối vâi krâ kuăn pơlê mê hên tâ:

“Khu pơkuâ gak ngăn kong hnê tối ăm kuăn pơlê hlê nhên ‘na ki pơxúa kân ing kong ƀă túa ki gâk ngăn kong krá tơniăn ăm kuăn cháu xo ah hmôi. Ngin hâk tơngăm khât châ pêi mâu tơdroăng cheăng ki ai pơxúa ăm kuăn pơlê, gum ăm rêm ngế hlê tơ’nôm drêng ai kong tơdroăng rêh ối kô môi tiah lâi. Ngin gâk ngăn kong đi đo ai tơdroăng ki môi tuăn rơtế dêi vâi krâ kuăn pơlê, malối cho krâ pơlê đi đo mơhnhôk. Tung hnoăng cheăng Hbrâ mơdât on chếo, vâi krâ kuăn pơlê đi đo rơtế prôk ƀă ngin lăm trâ văng, gô̆m ‘măn mâu hlá nhâ, loăng ki răng, pro troăng tơdế vâ mơdât on chếo kâ ƀă hnê tối ăm vâi krâ kuăn pơlê pôi tá ko muih kong pro chiâk cho tơdroăng ki rak vế kơnhŏng têa; têa tôh ăm ƀăng tơnêi pêt kơphế, tiu ƀă hdrê pêt ki ê. Gâk ngăn kong cho gâk ngăn tơdroăng rêh ối dêi tơná”.

Ki khât gá, kong Ia Cor hiăng ƀă dế pro pơxúa kân ăm kuăn pơlê cheăm Gào, kong pơlê Gia Lai. Pôa Rmah Roi - Kăn pơkuâ hnê ngăn Chi ƀô̆ hlối cho Ngế pơkuâ thôn De Chí ăm ‘nâi, mơngế Jarai sap ing ton nah hiăng hmâ rêh ối ƀă kong, ngăn kong ôh ti xê cho tơnêi tơníu rêh mê ối cho xiâm kối túa lĕm tro ƀă tơdroăng rêh ối hiâm mơno. Gâk ngăn kong kế nhâ loăng cho gâk ngăn kơnhŏng têa vâ xúa tung pêi cheăng kâ ƀă hum roh jiếo. Rơpŏng pôa Rmah Roi nôkố pêi 2ha kơphế, 3 ha kơxu, 1 ha kloăng hôt, lối 100 xiâm tiu, păn tơ’nôm kơpôu, ro; pêi châ liăn rêm hơnăm lối rơtal. Kơnôm ing kơhnâ pêi cheăng ƀă ‘măn kơdĭng liăn ngân, rơpŏng pôa hiăng châ pro hngêi lĕm kâk, kơnâ lối 1 rơtal 200 rơtuh liăn.

“Hdrối nah, rơpŏng á xơpá khât. Á hiăng pơhlêh túa pêi, pêt kơphế, chiu pá hriâm ƀối, pơhlêh mâu hdrê pêt ki ê. Malối, drêng râ kơpêng tơkŭm po hôp, tối ‘na troăng hơlâ pêi ki nếo, á veăng hriâm tung lâm hnê pêt mâu hdrê loăng, xúa mâu phon rơvât ki dâi lĕm, rak ngăn hdrê pêt tro khoa hok. Troh nôkố, tung pơla pêt, khên tơnôu pơhlêh tuăn tơmiât, pro pơxúa tơƀrê; cheăng kâ rơpŏng hngêi apoăng hiăng tơniăn, phiu ro khât. Tơná á pơtối ôh tá la lâi pơtê mơ-eăm, hiăng ai hngêi, athế châ roê rơxế nếo. La ngiâ ah, po rơdâ pêt tơ’nôm 500 xiâm kơphế, to lâi hrĭng to trăng tiu. Kuăn ‘nĕng mê mơhnhôk vâi mơ-eăm hriâm troh tui lui, iâ hlái athế hriâm klêi râ má pái, xo ah hmôi hriâm cheăng ngăn tiô kơ ivá tơná vâi chiâng dêi”.

Cheăm Gào cho kơpong tơnêi khôi hmâ kăch măng, Đảng ƀô̆, kuăn pơlê cheăm Gào hâk tơngăm châ Chin phuh khĕn kơdeăn Inâi ngoh khên tơnôu khu lêng kring vế kuăn pơlê ăm Khu gâk kring cheăm Gào hơnăm 1976 ƀă Inâi Ngoh khên tơnôu khu lêng kring vế kuăn pơlê ăm Khu lêng yu kit cheăm a hơnăm 1978. Pêi pro rôh Pơhlêh nếo, cheăm Gào pơtối pêi tơƀrê châ hên mâu tơdroăng.

Malối, drêng tơbleăng pơkâ kơxô̆ 03 dêi Khu pơkuâ ngăn Đảng pơlê kong kơdrâm Pleiku hdrối nah ‘na mơnhông tŭm têk cheăm gào, kăn ƀô̆, kuăn pơlê mâu hdroâng kuăn ngo hiăng tơbleăng tơdroăng pơkâ, chiâng môi tung mâu cheăm thôn pơlê nếo apoăng dêi kong pơlê Gia Lai.

Pôa Kpă Duan – Ngế cheăng tung Khu pơkuâ – Kăn hnê ngăn Vi ƀan Măt trâ̆n Tơnêi têa Việt Nam cheăm Gào, kong pơlê Gia Lai tối rơdêi, pêi châ tơƀrê môi tiah nôkố, vâi krâ kuăn pơlê đi đo chôu pâ rơkong hnê dêi Pôa Hồ pâ nhuô̆m:

“Pêi pro tiô rơkong krếo thế tơrŭm tâi tâng hdroâng kuăn ngo tung kơthô Pôa Hồ pơtroh a Hneăng hôp mâu hdroâng kuăn ngo peăng Hdroh a Pleiku, kơtăn kố ai 80 hơnăm, mâu hdroâng kuăn ngo Tây Nguyên, ôh tá pơrah Xuăn – Jarai, Bơhnéa lơ Rơteăng, xuân môi tiah mâu hdroâng kuăn ngo nhŏng o ki ê; rôh tơplâ nah hiăng rơtế ƀă dêi rơpó veăng gum ivá, veăng tơplâ hlâ rêh, plâ xâ Pơhlăng, xâ Mih vâ hdi xo tơnêi têa. Kơnôm ing tơrŭm mê hiăng pêi pro ƀlêi trâng rôh kăch măng ƀă tơleăng lĕm hdroâng mơngế. Klêi kơ’nâi tơnêi têa châ tơleăng lĕm, Đảng ƀă Tơnêi têa pơtối hnê tối mâu hdroâng kuăn ngo Tây Nguyên tơrŭm tung tơdroăng ki nếo tung pêi cheăng kâ, mơdêk tơdroăng rêh ối kuăn pơlê, Đảng ƀă Tơnêi têa đi đo rơtế prôk ƀă kuăn pơlê, hnê mơhno mơjiâng tơdroăng rêh kâ ối nếo, cheăng kâ tơniăn ƀă mơjiâng pơlê cheăm rơtế ƀă tơnêi têa mơnhông tơtêk”.