Rơpo\ng ngoh A Lít, hngêi ối a pơlê Kon Ktu, cheăm Đăk Ruồng, tơring Kon Rẫy, kong pơlê Kon Tum xo rak ngăn 28 ha kong. Ngoh A Lít ăm ‘nâi, mâu hơnăm achê kố rêm hơnăm rơpo\ng ngoh châ xo dâng 19 rơtuh liăn ing kơxo# liăn ki rak ngăn kong. Sap ing kơxo# liăn ki kố rơpo\ng hiăng pêt lối 2 ha kơxu, hr^ng xiâm kơphế.

Krê hơnăm 2019 kố nah pêt tơ’nôm châ dâng 3ha pôm loăng. Pak^ng mê ối roê chu, í hdrê vâ păn. Maluâ tơdroăng rêh ối xơpá la tơdroăng rêh ối dêi rơpo\ng ngoh A Lít hiăng tơniăn khât. Ngoh A Lít tối, châ kâ liăn ing tơdroăng mơhá rak ngăn kong kum rơpo\ng ngoh ai rôh vâ mơ-eăm pêi cheăng kâ ing kong:

‘’Rơpo\ng á xo rak ngăn kong sap ing hơnăm 2008 nah troh nôkố hiăng châ 11 hơnăm. Châ xo liăn to\ng kum sap ing rak ngăn kong kum rơpo\ng á mơnhông cheăng kâ rế hía rế mơnhông tâ. Tơdroăng rêh ối dêi rơpo\ng xuân hiăng chía niân tâ tâng vâ pơchông [ă hơnăm hdrối. Xo rak ngăn kong mê gá ai pơxúa khât ăm rơpo\ng [ă tơdroăng rêh ối’’.

Tơdroăng ki sap ing Khu rak ngăn [a\ pêt mơjiâng kong dêi kong pơlê Kon Tum ăm hlo, tung hơnăm 2019, ai lối 5 rơpâu rơpo\ng, 192 khu rơpo\ng, 336 pơlê pơla kuăn pơlê [ă ki hên cho hdroâng kuăn ngo [ă 5 khu tơru\m xo rak ngăn kong châ mơhá dâng 130 rơtuh liăn. Châ xo liăn a hơnăm 2019 dêi rêm rơpo\ng dâng 160 rơtuh liăn, khu rơpo\ng châ xo dâng 98 rơtuh liăn [ă khu tơru\m châ xo dâng 500 rơtuh liăn.

Kố cho kơxo# liăn ki hên [ă kơxo# liăn pêi lo dêi mâu rơpo\ng rêh ối achê kong cho hdroâng kuăn ngo. Nâ Y On, ngế ki pơkuâ thôn Kon Plong, cheăm Hiếu, tơring Kon Plông ăm ‘nâi, kơnôm ing rak ngăn lối 900 ha kong, kuăn pơlê tung pơlê ai pêi lo liăn [ă rak ngăn kong tro tâ:

‘’Vâi krâ nho\ng o hiăng hlê ple\ng xêh, rak ngăn kong tro tâ vâ ai liăn. Mâu rơpo\ng ki veăng rak ngăn kong mê ôh tá ai rơpo\ng ki lâi pro xôi luât ko ‘nhiê kong pro chiâk deăng’’.

Tơdroăng pêi pro châ tơ-[rê ing troăng hơlâ ‘no mơhá rak ngăn kong tung mâu hơnăm hdrối mê hía nah xuân môi tiah tung hơnăm 2019 hiăng kum lối hr^ng rơpâu rơpo\ng hdroâng kuăn ngo, lối hr^ng pơlê pơla [ă khu rơpo\ng a kong pơlê Kon Tum ai tơdroăng rêh ối rế hía rế tơtêk. Pêi lo liăn sap ing kong xuân hiăng veăng kum mơdêk ăm tơdroăng pêi klêi mâu tơdroăng pơkâ tung mơjiâng thôn pơlê nếo.

Pơlê Đăk Kroong, cheăm Đăk Pxi, tơring Đăk Hà cho môi to cheăm ki châ pơtih. {ă tơdroăng ki xo rak ngăn 1.200 ha kong sap ing Khu rak ngăn kong rak kơnho\ng têa Đăk Hà, 73 rơpo\ng hdroâng kuăn ngo Rơteăng dêi pơlê hơnăm kố châ mơhá lối 600 rơtuh liăn. Pôa A Lê Mi Ô, kăn thôn ăm ‘nâi, pak^ng tơdroăng mơhá liăn ăm mâu ngế ki lăm gak, rak ngăn kong, ki hên cho kơxo# liăn ki châ xúa tung ki hơ’leh hngêi trăng, troăng klông [ă mơdêk tơdroăng rêh ối ăm vâi krâ nho\ng o:

‘’Sap ing ai tơdroăng rak ngăn kong vâi krâ nho\ng o hiăng hơ’leh khât. Liăn ki mê cho mơhá ăm tơdroăng rêh ối dêi kuăn ‘ne\ng tung rơpo\ng hngêi. Liăn ki rak ngăn kong xúa tung tơdroăng ki ‘mâi rơnêu kuât, mâu tơdroăng tơku\m po dêi thôn, môi tiah kơ-[ăn tơxông, ‘mâi rơnêu kơneăng têa. Tung thôn xuân roê môi kơtum chêng koăng, vâ kum ăm cheăm drêng ai tơdroăng kal xúa’’.

Tối ‘na ki pơxúa dêi troăng hơlâ ‘no mơhá ăm rak ngăn kong [ă hdroâng kuăn ngo dêi kong pơlê, pôa Bùi Văn Viên, kăn hnê ngăn Vi [an cheăm Đăk Na, tơring Tu Mrong ăm ‘nâi:

‘’Tung cheăm Đăk Na kong châ pơcháu ăm pơlê thôn xuân môi tiah rơpo\ng hngêi pro ai pơxúa kal khât. Vâi hơ’leh tơdroăng cheăng kâ xuân môi tiah mê cho kơxo# liăn ki vâ xut tah hrâ mơnguâ kơtiê xơpá. Tung cheăm ai thôn Kon Chai. Thôn kố tâi tâng mâu rơpo\ng pơrá xo rak ngăn kong. Liăn ki kum ăm tơdroăng rak ngăn kong dêi rơpo\ng iâ má môi ai 18 rơtuh. {ă tâi tâng mâu rơpo\ng ki ê cho châ lối péa chât to lâi rơtuh. Kuăn pơlê hlê ple\ng hnoăng cheăng xuân hnoăng ki pơxúa dêi tơná drêng xo rak ngăn kong. Drêng hlo hnoăng ki pơxúa, mê hnoăng cheăng dêi vâi kô châ mơdêk’’.

Hơnăm 2019, Khu râng liăn mơhá rak ngăn [ă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum hiăng châ xo lối 266 rơtuh liăn tơkâ luâ túa pơkâ mơ’no. Sap ing kơxo# châ xo kố, ki tơniăn ‘na tơdroăng ki ‘no mơhá ăm hnoăng cheăng rak ngăn kong lối 360 rơpâu ha kong, châ dâng 63% tung tâi tâng [ăng tơnêi kong tung lâp kong pơlê.

Pôa Hồ Thanh Hoàng, kăn pơkuâ Khu râng liăn mơhá rak ngăn [ă mơnhông pêt kong ăm ‘nâi, tung hơnăm 2019, tơdroăng ki pơtối pêi pro tơ-[rê troăng hơlâ ‘no mơhá liăn ăm tơdroăng rak ngăn kong hiăng kum lối rơpâu rơpo\ng hdroâng kuăn ngo hơ’leh tơdroăng rêh ối [ă ‘no liăn mơnhông mơdêk cheăng kâ tung rơpo\ng hngêi:

‘’Kơxo# liăn ki ‘no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn kong mê mâu rơpo\ng châ xo pak^ng tơdroăng kuăn pơlê xúa vâ hơ’leh tơdroăng rêh ối vâ tơku\m [ă mâu kơxo# liăn ki ê dêi rơpo\ng hngêi vâ mơdêk tơdroăng rêh ối, môi tiah pêt kong, pêt pôm loăng, păn chu, pêt loăng ‘mốu, pêt priât sap ing mê, mơdêk pêi lo liăn châ xúa sap ing kong. Veăng kum rơtế [ă mâu kơxo# liăn ki ê tơniăn tơdroăng rêh ối pơlê pơla a mâu kơpong ki rak ngăn kong’’.

Ki khât gá ăm hlo, hơnăm 2019 maluâ yă dêi tâi tâng mâu kế tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng chu rơpâ, păn mơnăn mơnoâ trâm hên pơreăng tâ tú, la lối rơpâu rơpo\ng a kơpong xơpá dêi kong pơlê Kon Tum xuân ai tơdroăng rêh ối tơniăn [ă mơnhông tơtêk. Châ ai tơdroăng kố cho kơnôm ing khu kăn pơkuâ kong pơlê hiăng pêi pro tro troăng hơlâ ‘no mơhá ăm tơdroăng rak ngăn kong. Tơ-[rê cheăng kâ ki troăng hơlâ ‘no mơhá ăm rak ngăn kong cho ivá mơhnhôk kân khât vâ kuăn pơlê mot tung hơnăm 2020 pơtối rak ngăn tro tâ.

Khoa Điềm chêh

Katarina Nga tơplôu [ă tơbleăng