VOV4.Xơ Đăng - Mâu hâi rơnó rơxăm khế Tơheăm dêi 77 hơnăm hdrối, ing Kơpong Pro tơleăng lĕm Tân Trào, tơdroăng pơkâ Xông pơplâ hiăng tơbleăng troh lâp tơnêi têa. Lối 20 rơtuh ngế kuăn pơlê Việt Nam hiăng xông lăm pơplâ xâ, pro tơleăng lĕm dêi Kăch măng Khế Tơheăm, châ tơbriât pơkuâ ing kơpeăng kŏng xâ vâ mơdrếo ăm tơná kuăn pơlê pơkuâ ngăn dêi. Plâ Ƀlêi trâng dêi Kăch măng Khế Tơheăm hiăng bro ƀai hriâm loi tơngah kơ kuăn pơlê, nhoăm kuăn pơlê xo kuăn pơlê pro xiâm. Ƀai hriâm mê pơtối châ  xúa tung rôh plâ xâ Pơhlăng, xâ Mih ƀă mơjiâng tơnêi têa rơxông pơ’lêh nếo ƀă hlối tơrŭm tơrôa. Drêng troh leh tơbâ 77 hơnăm Kăch măng Khế Tơheăm, Hâi Mơjiâng tơnêi têa lơ 2/9, Ngế chêh hlá tơbeăng cheăng tung Rơ’jíu Việt Nam ai ƀai chêh “Kăch măng Khế Tơheăm ƀă ƀai hriâm loi kuăn pơlê, nhoăm kuăn pơlê.

77 hơnăm hiăng hluâ, laga tung hiâm mơno pôa Hoàng Ngọc, ối a pơlê Tân Lập, cheăm Tân Trào, tơring Sơn Dương, kong pơlê Tuyên Quang xuân ối pâ tung tuăn hâi lơ 21 khế 5 hơnăm 1945. Mê cho hâi Pôa Hồ ing Cao Bằng vêh a Tuyên Quang vâ hnê mơhno tơdroăng kăch măng lâp tơnêi têa. Pôa hiăng rah cheăm Tân Trào, tơring Sơn Dương pro pơlê kong xiâm Kơpong tơleăng lĕm, đông kăch măng. Tung tuăn mơno dêi ngế ối kŭn 10 hơnăm drêng mê nah, mâu kăn ƀô̆ troh veăng a hneăng hôp Kuô̆k hô̆i hiăng ối hngêi pôa ƀă mâu rơpŏng ki ê.

Tơdrêng amê Hneăng hôp dế hôp, môi khu râ kăn teăng mâ kuăn pơlê Tân Trào hiăng troh koh phiu ro Hneăng hôp ƀă pôa Hoàng Ngọc hiăng ai mâ tung khu vâi hdrêng:

“Drêng hbrâ ăm hneăng hôp Kuô̆k hô̆i Tân Trào môi tiah mê, mê a kố ‘’ôh tá ăm mot lo pa gong’’. Mâu khu kăn ƀô̆ vêh thế ai mơngế djâ mot. Tâi tâng kuăn pơlê kơdrâm phiu ro hbrâ ăm kăch măng. Kuăn pơlê châ hlo, châ tâng Pôa Hồ tối ki klâi mê pêi pro ki mê: mơgrúa hngêi trăng, pế hmê ăm hneăng hôp Kuô̆k hô̆i. Drêng hneăng hôp Kuô̆k hô̆i pơxiâm po kuăn pơlê hbrâ pĕng hnêa koh phiu ro Hneăng hôp, djâ phái, í ƀă 1 to ro’’.

Hâi lơ 19/8/1945, klêi kơ’nâi roh mitting a Plông kân Hngêi hơdruê kân, kuăn pơlê kong xiâm hiăng tơplâ pơkuâ Bắc Bộ, tâi tâng kơ koan xiâm dêi khu pơkuâ pêi cheăng ăm Pơhlăng a Bắc Bộ. Um: TTXVN

Ƀă môi hiâm mơno loi tơngah trâu hơngế tiô Đảng, kuăn pơlê ƀă kong kế Tân Trào hiăng rak ngăn ăm Kăch măng, gak kring tơniăn ăm tâi tâng Đảng, ăm Pôa Hồ, ăm Kăch măng tung mâu hâi pơxiâm xông tơplâ xâ. Tíu kố cho Tíu xiâm hnê mơhno pơxiâm xông tơplâ xâ vâ tơbriât pơkuâ tung lâp tơnêi têa, veăng kum hnoăng kal kí tung tơdroăng châ tơƀrê dêi roh Kăch măng khế tơheăm kân kĭn dêi hdroâng mơnegé.

Pôa Vũ Quang Đạo, Kăn pơkuâ Viê̆n Lĭch sưh Kuân sư̆, mơnhên tối:

“Pơtối djâ troh kăch măng Khế tơheăm cho Tân Trào. Xua mê cho tíu Pôa Hồ Chí Minh, Kăn xiâm hnê ngăn tơnêi têa hneăng apoăng ƀă Khu xiâm Đảng, Khu pơkuâ hnê mơhno Tơnêi têa hiăng tơkŭm po hneăng hôp Kuô̆k hô̆i Tân Trào. Cho hneăng hôp Kuô̆k hô̆i Tân Trào drêng mê nah, mơhé tá hâi ivá tơkŭm âi tâng mâu kăn teăng mâ râ kuăn pơlê, laga hiăng teăng mâ ăm kuăn pơlê Việt Nam, mâu ngế pâ nhuô̆m tơnêi têa Kăch măng vâ pơkâ tơdroăng kân má môi ƀă lâp tơnêi têa.

Mê cho pêi pro tơdroăng pơxiâm tơplâ xâ tơbriât pơkuâ vêh kŏng kuăn pơlê. Mê cho pơkâ rak vế - mơnhông mơdêk tơnêi têa’’.

Ing Tân Trào, pơkâ pơxiâm xông tơplâ xâ châ tơbleăng ƀă châ tâi tâng kuăn pơlê môi tuăn. Sap hâi lơ 17 – 19/8/1945, chât rơpâu ngế kuăn pơlê vêh a Plông Kân Hngêi hơdruê kân Hà Nội. Roh mitting chiâng roh tríu tơkêk khu lêng mot pơkuâ tíu pơtáu rêh ối Bắc Kỳ, tíu lêng rêh ối Bảo An ƀă mâu tíu pêi cheăng dêi Chin phuh ki ôh tá kum klâi ăm tơnêi têa. Mơnhên tơdroăng mơdêk dêi roh xông tơplâ xâ Kăch măng Khế tơheăm. Tung hiâm mơno dêi hên ngế kuăn pơlê Hà Nội, mâu hâi Khế 8 hơnăm mê nah xuân u ối tiah mê:

“Tơdroăng drêng mê nah Hà Nội hơkăng môi tiah kơxái kơđơn. Drêng mê nah Chin phuh Trần Trọng Kim, cho nhên khât cho Chin phuh ki ôh tá kum klâi ăm tơnêi têa. Kuăn pơlê ôh tá ai pói tơngah Chin phuh ki kố. Drêng mê vâi pơkâ thế Việt Minh veăng tung Chin phuh Trần Trọng Kim. Rêm ngế hlo Chin phuh kố hiăng tơ’nhê, nôkố thế tiô Việt Minh tơbriât pro kăn pơkuâ xo tơnêi têa”.

Roh mitting mê tơkŭm po a Hngêi hơdruê kân, mơhnhôk xuân kơdrâm. Ngin châ pơkâ Khu râ kăn pơkuâ cheăng Đảng pơlê kong kơdrâm drêng mê nah  cho tâi tâng mâu ngế tŏng kum tơnêi têa veăng mitting. Veăng roh Mitting mê ôh tá xê veăng ai mâ vâ ‘nhê roh mitting mê ƀă pro chiâng roh mitting  dêi tơná kăch măng pin. Pơcháu ăm môi tôh ai hnoăng cheăng to pơkuâ hneăng hôp tơpui tơno, mơhnhôk rêm ngế môi tuăn ƀă Việt Minh. Xông plâ xâ, tơbriât xo vâ tơniăn krê dêi tơnêi têa’’.

Ƀlêi trâng kân kĭn dêi roh Kăch măng Khế Tơheăm hiăng ‘măn ăm ƀai hriâm ki kơnía, ki má lối cho tơdroăng hriâm loi tơngah kuăn pơlê, nhuô̆m kuăn pơlê, xua kuăn pơlê pro xiâm kối. Ƀai hriâm mê hiăng châ rak ƀă mơnhông mơdêk klêi kơ’nâi tơnêi têa hơniâp lĕm, ki rơhêng vâ tối tung lối 35 hơnăm pơ’lêh nếo tiô hiâm mơno ‘’Tơ’lêi hlâu hrĭng xôh ôh tá ai kuăn pơlê mê ôh tá chiâng pêi, pá rơpâu xôh kuăn pơlê pêi xuân kêi đeăng tâi tâng’’.

Phŏ Yăo sư, Tiê̆n sih Bùi Đình Phong, Hok Viê̆n Chĭnh trĭ Tơnêi têa Hồ Chí Minh tối: Cho drêng kố yôh, ivá rơdêi dêi hiâm mơno kuăn pơlê kal châ mơhnhôk, pro mơnhông ƀă mdêk đi đo, tơdrêng amê thế pro kuăn pơlê loi tơngah tiô Đảng:

‘’Hiâm mơno kuăn pơlê cho kơnâng kâng krá tơniăn má môi vâ gâk kring Đảng, gâk kring rơxông pơkuâ, gâk kring tơdroăng pơ’lêh nếo. Vâ pêi pro pơ’lêh nếo châ tơƀrê ahdrối thế pro krá tơniăn hiâm mơno loi tơngah dêi kuăn pơlê ƀă Đảng, mê cho kal má môi, cho má môi. Má péa nếo, thăm pro krá tơniăn tơdroăng tơrŭm môi tuăn tâi tâng kuăn pơlê. Má pái, thế rak ngăn pơxúa tơxâng dêi kuăn pơlê. Tâng pin pêi chiâng 3 tơdroăng mê, pin kô châ hiâm mơno loi tơngah dêi kuăn pơlê. Ai hiâm mơno loi tơngah dêi kuăn pơlê cho tâi tâng’’.

77 hơnăm hiăng hluâ, ing Kơpong tơleăng lĕm Tân Trào, Pơkâ xông tơplâ xâ hiăng châ tơbleăng troh lâp lu tơnêi têa. Kăch măng Khế Tơheăm ƀă tơdroăng hriâm loi tơngah kuăn pơlê, nhuô̆m kuăn pơlê cho tơdroăng hriâm kân châ xo vế plâ rơpâu hơnăm mơjiâng tơnêi têa ƀă rak tơnêi têa dêi hdroâng mơngế châ Đảng xúa châ tơƀrê tung lối 90 hơnăm hiăng hluâ ƀă châ tơƀrê kal hên. Ƀai hriâm kố troh nôkố xuân ối kơnâ ƀă cho tơdroăng ki hên ngế rơhêng vâ ‘nâi plĕng.

Lại Hoa chêh

A Sa Ly tơplôu ƀă tơbleăng