VOV4.Xơ Đăng - Cho  môi tíu pêi cheăng dêi khu xiâm Kŏng ti pro hlá mơ-éa Việt Nam, Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu pro hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa pơxiâm tơbleăng pêt kong a kong pơlê Kon Tum ing hơnăm 2021. Luâ 21 hơnăm ƀă hên tơdroăng xơpá, tơkâ luâ, pơloăng mơnúa troh nôkố tíu pêi cheăng ai tâi tâng vâ chê 8.200 ha kong, tung mê, ai lối 7.400 ha châ mơhá liăn ăm hnoăng rak ngăn kong.

Ki khât ăm hlo ing kơxô̆ liăn mơhá hnoăng rak ngăn kong hiăng kum Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu pro tơmeăm hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa hiăng kum Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó môi tung khu rak ngăn kong loăng vâ pro hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa pêi pro tro tâ hnoăng cheăng rak ngăn kong ƀă mơnhông mơdêk kong dêi tíu pêi cheăng.

Riân troh khế 9/2022 tâi tâng kơxô̆ tơnêi kong pêt loăng dêi Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu pro tơmeăm hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi kong pơlê Kon Tum ai vâ chê 8.200 ha. Kong pêt dêi tíu pêi cheăng rak ngăn ôh tá tơkŭm mê gá xŏn hía, xoăng a 33 to cheăm, pơlê kân dêi 8 tơring, ki hên cho a mâu kơpong hơngế hngo, kơpong kơtiê xơpá dêi kong pơlê Kon Tum.

Ngoh Nguyễn Đình Hùng, hiăng 12 hơnăm hmâ ƀă tơdroăng rak ngăn kong ƀă mơnhông pêt kong dêi Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu pro tơmeăm hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa, ăm ‘nâi tơdroăng cheăng pêt ƀă rak ngăn kong mê plâ hơnăm pá puât la ngoh xuân hâk vâ ƀă tơdroăng cheăng mê:

“Tơdroăng cheăng dêi a rêm hâi, rêm măng tĭng lăm séa ngăn rak ngăn kong klêi mê teăm mơdât mâu tơdroăng ki hlo a kong, pơtih ai vâi ko kong klêi mê hdi tơnêi kong, hnê tối ăm kuăn rak ngăn kong dêi Kŏng ti. A rơnó mêi lăm séa ngăn mâu tơdroăng môi tiah ko, tróu tơkâng loăng ki oh tá dâi vâ ăm mâu loăng kŭn xông kân, tăng xo chhá loăng hngó, a rơnó tô ki hên hmâ lăm trâ nhâ kơvê hlá pêi vâ hbrâ mơdât pôi tá tro on chếo kâ kong, vâ teăm hlo tơdrêng ôh tá ăm ai tơdroăng on chếo kong.  Á vâ tơdroăng cheăng, á vâ pêi dêi ton ta ah ƀă kŏng ti’’.

Hiăng hlo mâu rôh Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu pro tơmeăm hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa trâm pá. Môi tiah a hơnăm 2005, xua ôh tá ai liăn vâ rak ngăn, tâ văng nhâ, kơvê hlá pêi a kong ki rak ngăn dêi Tíu pêi cheăng mê đi đo tro on chếo a rơnó mơdrăng. Rêm hdroh on chếo châ chât, thăm nếo châ hrĭng ha kong dêi tíu pêi cheăng rak ngăn  hiăng troh rôh ko xo loăng la ôh tá châ tê thế pâ Chin phuh pơ’lêh tơdroăng pơkâ cheăng tê mơdró ing loăng ki pêt pro hlá mơ-éa pơ’lêh pêt loăng túa kân. Mơhúa há tơdroăng xơpá mê kô tâi tơkâ luâ.

Hiăng hmâ 21 hơnăm ƀă tơdroăng pêt kong ing mâu hâi apoăng mơjiâng Kŏng ti, ngoh Hoàng Văn Toàn, Ngế phŏ pơkuâ khu râk ngăn ƀă pêt kong loăng pro hlá mơ-éa Ngọc Hồi, ăm ‘nâi mâu hơnăm pá puât nah hiăng chiâng tơdroăng ki ối chôu pâ ki lĕm ôh tá kâi piu, tơdroăng pêt kong loăng hngó a hbêa ngo Sạc Ly, cho tíu hdrối nah cho kơpong tơnêi hlâ xua to trếo ‘mêi ki Mih – Ngụy kơ’nêh a rôh tơplâ nah:

“Drêng pơxiâm troh pêt vâ tối tơdjuôm tâi tâng lâp u mê to hlá xá ƀă mâu ƀom tê, a mê hên hĭn, drêng pin pơxiâm po pêt loăng xâu llêi. La troh nôkố hlo kong hiăng xông kân lĕm môi tiah kố hiăng phiu ro ‘nâng yôh pin xuân ôh tá tơmiât gá chiâng kong môi tiah kố. Mâu hơnăm achê kố ki pơxúa rơkâ tâ xua hiăng ai troăng prôk, kong xuân hiăng kân mê mâu hơnăm achê kố hiăng kơdroh ki pá puât tâng vâ pơchông ƀă mâu hơnăm apoăng pêt nah’’.  

Tơ’lêi hlâu tâ, riân sap ing ai luât pơkâ mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong, lối 7.400 ha kong dêi Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu pro tơmeăm hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa, cho khu ki ăm liăn. Rêm hơnăm, Kŏng ti ai tơ’nôm kơxô̆ liăn tơniăn vâ mơhá ăm hnoăng rak ngăn kong ƀă pêt kong. Hơnăm 2021, tíu pêi cheăng châ Khu râng liăn ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê Kon Tum mơhá ăm vâ chê 6 rơtal liăn ăm hnoăng rak ngăn kong.

Hơnăm 2022 riân troh khế 8 hdrối kô nah châ lối 4 rơtal 700 rơtuh liăn. Nôkố vâ chê 8.200 ha kong, ki hên cho kong loăng hngó pái kơtâ hlá a tơnêi dêi 33 to cheăm, pơlê kân dêi 8 tơring kơpong hngế hngo, kơpong kơtiê xơpá dêi kong pơlê Kon Tum châ Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu pro tơmeăm hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa rak ngăn krâu khât.

Pôa Trần Sỹ Hải, Kăn hnê ngăn Vi ƀan cheăm Đăk Kan, tơring Ngọc Hồi, ăm ‘nâi tung cheăm hiăng ai 1.200ha kong dêi Khu pêt kong pro hlá mơ-éa Ngọc Hồi, dêi Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu pro tơmeăm hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa. Pôa Hải khĕn kơdeăn tơdroăng cheăng tơrŭm ƀă rak ngăn kong ƀă veăng pêi tơdroăng cheăng rêh ối pơlê pơla dêi tíu pêi cheăng:

“Cheăm ƀă khu xuân tối ăm dêi rơpó đi đo. Tâng ai tơdroăng klâi lơ nếo ai tơdroăng ki lâi ‘lo nhôm ai mâu ki tơviah mot tung kong Khu ngăn pêt kong xuân tối ăm cheăm vâ cheăm thế mâu Kŏng an, xah đô̆i tơrŭm ƀă veăng lăm séa ngăn. Pakĭng mê Khu rak kong xuân đi đo pêi tơdroăng cheăng rêh ối pơlê pơla tung cheăm, ăm mâu hok tro kơtiê xơpá hlá mơ-éa, veăng kơjo kum liăn veăng pro hngêi ăm mâu kơtiê tung cheăm.

Khu kố xuân ối kơhnâ tơrŭm ƀă cheăng pro tơ’lêi hlâu ăm mâu rơpŏng kuăn pơlê veăng tung tơdroăng rak ngăn kong. Ƀă mâu tơnêi kong ƀat đang ki nếo pêt hơnăm má môi, hơnăm má péa pro tơ’lêi kơjo kum ăm kuăn pơlê mung tơnêi ki mê vâ pêt pôm loăng vâ mơnhông mơdêk cheăng kâ’’.

Mâu hơnăm achê kố ƀă kơxô̆ liăn châ xo rêm hơnăm ing pêi cheăng tê mơdró ƀă mơhá hnoăng rak ngăn kong, Kŏng ti pêi cheăng tiô rơnó Môi tung khu pro tơmeăm hlá mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa hiăng pơtối rak vế pêi pro tro tơdroăng cheăng dêi 8 Khu ngăn pêt kong. Tơdrêng amê tơniăn tơdroăng cheăng pêi, chôa lâng ‘mâi hơ’lêh pêi tơdroăng pêi lo liăng ăm 142 ngế kăn ƀô̆, mâu ngế ki pêi cheăng. Ôh tá xê to tiah mê hơnăm 2021 Kŏng ti hiăng pêt nếo châ 200 ha kong ƀă a hơnăm 2022 pêt châ 170 ha.

Nhạc cắt

Ô vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ! Vâ hlê plĕng tâ ‘na ki châ tơƀrê troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn gak ngăn ƀă mơnhông pêt kong xuân môi tiah tơdroăng pơkuâ gak ngăn kong ƀă mơnhông pêt kong dêi kong pơlê pêi cheăng tiô rơnó môi khu tơmeăm pro mơ-éa peăng Hdroh tơnêi têa, pơtối tơdroăng, pó vâi krâ nhŏng o ƀă pú hmâ tơmâng roh tơpui tơno dêi Ngế chêh hlá tơbeăng ƀă pôa Thái Khắc Kiên, Kăn pơkuâ Khu pêt kong vâ pro mơ-éa Ngọc Hồi. Nôkố, Khu pơkuâ pêt kong pro mơ-éa Ngọc Hồi dế pơkuâ gâk ngăn lối 1.400 ha kong ối tung péa tơring Ngọc Hồi ƀă Đăk Glei, kong pơlê Kon Tum.

-Ahdrối pâ mơnê kô pôa hiăng mơdoh chôu ăm roh tơpui tơno kố! Ô pôa, pôa hôm chiâng tối ăm ‘nâi Khu pơkuâ pêt kong pro mơ-éa Ngọc Hồi nôkố dế pơkuâ gâk ngăn to lâi ƀăng kong?

Pôa Thái Khắc Kiến: “Khu pơkuâ pêt kong xo loăng vâ pro mơ-éa Ngọc Hồi ối tung Kŏng ti Tơmeăm pro mơ-éa peăng Hdroh nôkố dế pơkuâ ối tung péa tơring Ngọc Hồi ƀă Đăk Glei ki hên cho kong loăng hngó pái kơtâ hlá ƀă ƀăng deăng pêt loăng nhĕn, loăng băt đang. Tâi tâng ƀăng deăng ƀă Khu pơkuâ nôkố dế pơkuâ cho lối 1.400 ha kong, tung mê, kong loăng hngó dâng 1.200 ha ki ê cho loăng nhĕn, loăng băt đang nếo pêt troh tâi hơnăm kố hơnăm 2022.

Rêm hơnăm ƀă tơdroăng pơkuâ gâak ngăn kong ki hên cho tơkŭm apoăng tơnó tô khăng khoăng ƀă pêt mơjiâng kong ki hên cho a dâng khế 5, khế 6 rêm hơnăm pêt kong nếo. Rơtâ tá tơdroăng pơkuâ gâk ngăn kong rêm hơnăm ki hên tiô pơkâ rêm hơnăm dêi Kŏng ti pơcháu. Đi đo pêi tơtro mâu hnoăng cheăng séa ngăn troh a chêng, poh kong. Klêi mê pơcháu hnoăng pơkuâ gak ngăn kong ăm mơngế pêi cheăng, rơpŏng tơdah gâk ngăn kong ƀă kăn ƀô̆ nhân viên tung tíu cheăng pơtối pêi ƀă pơcháu gak ngăn châ kâ liăn khế tung mê’’.

-Pôa ai mơnhên môi tah lâi ‘na tơdroăng pơkuâ gak ngăn ƀăng kong dêi Khu tung mâu hơnăm achê kố?

Pôa Thái Khắc Kiên: Mâu hơnăm achê kố ƀă tơdroăng pơkuâ gak ngăn kong dêi Kŏng ti ki hên cho ƀăng kong tơkâng loăng hiăng xi tê mơdró loăng kân ‘na tơdroăng hbrâ mơdât on chếo mê kơdroh ôh tá tô tuăn, ki hên cho rơtâ tá tơdroăng pơkuâ gak ngăn kong, ki hên cho hbrâ mơdât kếo loăng, hdi tơnêi, gak mơdât tơdroăng kếo loăng cho hên.

To lâi hơnăm achê kố ƀă tơdroăng tơrŭm ƀă khu râ kăn pơkuâ, ki rơhêng vâ tối cho khu râ kăn pơkuâ tung tơring cho tơmâng tŏng kum hên. Pơtih tơdroăng ai ko loăng kong mê tíu cheăng châ hlo teăm tơdrêng ƀă tơrŭm ƀă mâu kơvâ cheăng pơxâu phâk kơtăng. Ing mê, ki hên mê rêm hơnăm kơdroh cho hên. Péa hơnăm kố mê ôh tá ai tơdroăng chếo kong ki lâi ƀă hdi xo tơnêi kong’’.

-Tung tâi tâng ƀăng deăng dêi Khu pơkuâ gak ngăn kong ai to lâi ƀăng kong hiăng châ kâ troăng hơlâ mơhá hnoăng liăn gak ngăn kong ƀă ki nhên khât tơdroăng mơhá mê ai tŏng kum klâi ăm Khu pơkuâ tơdroăng pêi cheăng đi đo dêi tơná?

Pôa Thái Khắc Kiên: Ƀă tơdroăng châ kâ liăn hnoăng mơhá gâk ngăn kong rêm hơnăm tiô râ pơkâ pêi dêi Khu pơkuâ a kố dâng lối 1.000 ha kong loăng hngó. Ƀă ƀăng deăng kong ối kơbâng tá hâi troh hơnăm lơ tá hâi tŭm tơdroăng vâ châ kâ liăn mơhá. Ƀă tơdroăng kơxô̆ liăn Kŏng ti châ pơxúa tơdroăng mơhá liăn gâk ngăn kong mê ki hên cho tơkŭm tung tơdroăng pơkuâ gâk ngăn kong ƀă ƀăng deăng kong dêi Khu pơkuâ rêm hơnăm. Xiâm kối mơhá hnoăng liăn pơkuâ gâk ngăn kong ƀă tơdroăng pêi cheăng ki ê klêi mê mơnhông pêt kong nếo’’.

-Kơxô̆ liăn mơhá hnoăng gâk ngăn ƀă mơnhông pêt kong kong pơlê Kon Tum mơnhên môi tiah lâi ‘na ƀăng deăng kong dêi Khu pơkuâ dế pơkuâ gâk ngăn kong?

Pôa Thái Khắc Kiên: Rêm hơnăm tơdroăng séa ngăn vâ vêh mơnhên tâi tâng ƀăng kong pêt dêi Kŏng ti vâ vêh châ kâ tơdroăng mơhá hnoăng gâk ngăn kong thế tối cho tơdroăng pêi ki krá tơniăn, tơniăn tro pơkâ. Ôh tá xê khu pơkuâ kong mê mâu kơ koan kơvâ cheăng Tíu xiâm pơkuâ gâk ngăn kong, mâu cheăm rơtế tơrŭm rơtế séa ngăn vêh mơnhên mơ’no liăn cheăng ăm Kŏng ti châ kâ ing kơxô̆ liăn mơhá hnoăng gâk ngăn kong rêm hơnăm’’.

-Châ ‘nâi tung mâu hơnăm achê kố Khu pơkuâ Ngọc Hồi tơkŭm rơdêi tung tơdroăng pêt kong. Pôa hôm chiâng tối ăm ‘nâi mâu tơdroăng ki nhên tơdroăng mơnhông pêt kong dêi pó há?

Pôa Thái Khắc Kiên: ‘’Sap hơnăm 2020 troh nôkố mơnhông mơdêk pêt kong dêi Kŏng ti cho hnoăng cheăng kal kí. Ki rơhêng vâ tối ƀă Khu pơkuâ kong Ngọc Hồi tối krê sap hơnăm 2020 troh hơnăm 2022 kố tíu cheăng xuân hiăng pêt dâng vâ chê 300 ha kong, ki hên cho kong loăng hngó, băt đang mơnhông pêt kong nếo. Nôkố klêi kơ’nâi séa ngăn tơdroăng xông kân dêi loăng kong dêi Kŏng ti a Khu pơkuâ kong Ngọc Hồi dế pơkuâ mê kơlo tơtêk kong xông rơdêi ƀă châ tơƀrê.

Kố cho tơmeăm ki ai hlâu kân tơbleăng tối Kŏng ti la ngiâ kô ai kong lĕm ƀă mơdêk pêi lo liăn ăm kăn ƀô̆ mơngế pêi cheăng ‘na ton xŏn ƀă tơniăn tơdroăng rêh ối ăm kăn ƀô̆ nhân viên’’.

-Rơtế ƀă ƀăng loăng hngó hiăng pêt sap ing hên hơnăm hdrối, ƀă ƀăng deăng kong nếo pêt pôa hôm ai pói tơngah klâi pa kĭng ki pơxúa cheăng kâ mê mâu ƀăng deăng kong kố xuân châ châ liăn mơhá hnoăng gâk ngăn kong ƀă kố cho kơxô̆ liăn vâ Khu pơkuâ kô pêi tơtro tâ tơdroăng pơkuâ gâk ngăn kong?

Pôa Thái Khắc Kiên: Tơdroăng châ kâ liăn ing gâk ngăn kong ăm Kŏng ti mê cho tơdroăng pói vâ dêi Kŏng ti xuân môi tiah krê á. Sap ing kố troh hneăng 2030 mê Kŏng ti xuân ai pơkâ rêm hơnăm thế mơnhông pêt mơjiâng sap ing 200 troh 300 ha kong.

­-Pâ mơnê kô pôa hiăng mơdoh chôu ăm roh tơpui tơno kố!

Khoa Điềm/VOV Tây Nguyên/Tơplôu: Gương-A Sa Ly